Hoe kan het dat je het liefst nóg meer wil weghalen bij de armen?
Dolf Jansen, Touw, 9 februari 2026)
In mijn vorige blog heb ik laten zien hoe rechts het komende kabinet is en wat daarvan de gevolgen zijn. Een vraag die rijst is: waarom kiest een meerderheid van mijn medeburgers toch steeds tegen hun eigen belangen in? Er zijn daarvoor verschillende verklaringen aangevoerd,*) maar er is er één die me meer dan andere aanspreekt: dat is de verklaring die Mark Bovens en Anchrit Wille aanvoeren in hun boek Diplomademocratie. Dit boek is al verschenen in 2011, maart pas de herziene uitgave uit 2025 krijgt de aandacht die het verdient. Zij stellen dat er een toenemende kloof ontstaat tussen middelbaar en hoog opgeleiden, en degenen die niet of laag zijn opgeleid. In feite is sprake van een nieuwe verzuiling; de zuil van de hoog- en de zuil van de laag opgeleiden.
Het beleid dat in de politiek wordt ontwikkeld wordt vrijwel volledig ontwikkeld door de hoogopgeleiden. Voorzover ze al rekening houden met de belangen van de laagopgeleiden gaan ze uit van hoe zij hun belangen waarnemen, en dat is niet in overeenstemming met de beleefde werkelijkheid van de betrokkenen. Een voorbeeld: zo zou een fundamentele transitie in de landbouw uiteindelijk de meerderheid van de boeren (of hun nazaten) ten goede komen, maar dat wordt heel anders beleefd. Op korte termijn betekent het gewoon dat veel boeren hun bedrijf niet op de traditionele manier kunnen voortzetten.
De belangen van de goed opgeleiden lopen uiteen met de beleefde belangen van de laag opgeleiden. Maar de hoogopgeleiden bepalen het beleid. Het regeerakkoord van het komende kabinet illustreert bijzonder duidelijk waar dit toe leidt: de belangen van de welgestelden (die in het algemeen hoog opgeleid zijn) worden veilig gesteld – die van de laagopgeleiden worden genegeerd. Geen wonder dat de laagopgeleiden rechts stemmen – de rechtse partijen adresseren wel hun belangen (dat ze die toezeggingen, eenmaal aan de macht niet waarmaken is een andere zaak).
Er is nog een reden waarom de laagopgeleiden rechts stemmen. Hoogopgeleiden krijgen in hun opleiding – hoe slecht van kwaliteit die soms ook is – een zekere training in analyse en groter denken. Dat betekent dat zij begrijpen dat je soms om een probleem op te lossen naar de oorzaak moet kijken, in plaats van symptomen te bestrijden. Soms moet je onaangename maatregelen treffen om de oorzaak van een probleem (bijvoorbeeld de klimaatcatastrofe) aan te pakken (bijvoorbeeld vleestax, rekeningrijden of reële vliegreis prijzen). Lager opgeleiden leggen die verbanden niet – en rechts ook niet.
Een van de schokkendste ervaringen die ik tijdens een verkiezingscampagne had was als volgt. Ik vroeg iemand op straat: “maar wit u dan niet dat uw kinderen kunnen leven in een leefbare wereld?” Antwoord: “Dat kan me niets schelen – dat is hun probeem.” Ja, dan stopt de dialoog – ik stond met mijn mond vol tanden. Maar meestal is met iedereen een goed gesprekje mogelijk – al moeten we er voor waken niet te abstract, te schoolmeesterachtig en te academisch te worden – en ook vermijden de ander te willen overtuigen. Het beste wat we kunnen doen is luisteren, luisteren, luisteren, en daarna gewoon in eenvoudige woorden zeggen hoe wij er over denken, als de ander daarin geïnteresseerd is (dat kunnen we eerst vragen).
*) Een belangrijke reden voor het massale rechtsstemmen is volgens mij ook de indoctrinatie via sociale media.
N.B.: Volgende week ga ik op retraite en komt er geen blog
