Categoriearchief: Mens en samenleving

Op weg naar Amerikaanse toestanden.

Hoe kan het dat je het liefst nóg meer wil weghalen bij de armen?
Dolf Jansen, Touw, 9 februari 2026)

In mijn vorige blog heb ik laten zien hoe rechts het komende kabinet is en wat daarvan de gevolgen zijn. Een vraag die rijst is: waarom kiest een meerderheid van mijn medeburgers toch steeds tegen hun eigen belangen in? Er zijn daarvoor verschillende verklaringen aangevoerd,*) maar er is er één die me meer dan andere aanspreekt: dat is de verklaring die Mark Bovens en Anchrit Wille aanvoeren in hun boek Diplomademocratie. Dit boek is al verschenen in 2011, maart pas de herziene uitgave uit 2025 krijgt de aandacht die het verdient. Zij stellen dat er een toenemende kloof ontstaat tussen middelbaar en hoog opgeleiden, en degenen die niet of laag zijn opgeleid. In feite is sprake van een nieuwe verzuiling; de zuil van de hoog- en de zuil van de laag opgeleiden.

Het beleid dat in de politiek wordt ontwikkeld wordt vrijwel volledig ontwikkeld door de hoogopgeleiden. Voorzover ze al rekening houden met de belangen van de laagopgeleiden gaan ze uit van hoe zij hun belangen waarnemen, en dat is niet in overeenstemming met de beleefde werkelijkheid van de betrokkenen. Een voorbeeld: zo zou een fundamentele transitie in de landbouw uiteindelijk de meerderheid van de boeren (of hun nazaten) ten goede komen, maar dat wordt heel anders beleefd. Op korte termijn betekent het gewoon dat veel boeren hun bedrijf niet op de traditionele manier kunnen voortzetten.

De belangen van de goed opgeleiden lopen uiteen met de beleefde belangen van de laag opgeleiden. Maar de hoogopgeleiden bepalen het beleid. Het regeerakkoord van het komende kabinet illustreert bijzonder duidelijk waar dit toe leidt: de belangen van de welgestelden (die in het algemeen hoog opgeleid zijn) worden veilig gesteld – die van de laagopgeleiden worden genegeerd. Geen wonder dat de laagopgeleiden rechts stemmen – de rechtse partijen adresseren wel hun belangen (dat ze die toezeggingen, eenmaal aan de macht niet waarmaken is een andere zaak).

Er is nog een reden waarom de laagopgeleiden rechts stemmen. Hoogopgeleiden krijgen in hun opleiding – hoe slecht van kwaliteit die soms ook is – een zekere training in analyse en groter denken. Dat betekent dat zij begrijpen dat je soms om een probleem op te lossen naar de oorzaak moet kijken, in plaats van symptomen te bestrijden. Soms moet je onaangename maatregelen treffen om de oorzaak van een probleem (bijvoorbeeld de klimaatcatastrofe) aan te pakken (bijvoorbeeld vleestax, rekeningrijden of reële vliegreis prijzen). Lager opgeleiden leggen die verbanden niet – en rechts ook niet.

DENK-lijsttrekker Stephan van Baarle voert campagne in Amsterdam.

Een van de schokkendste ervaringen die ik tijdens een verkiezingscampagne had was als volgt. Ik vroeg iemand op straat: “maar wit u dan niet dat uw kinderen kunnen leven in een leefbare wereld?” Antwoord: “Dat kan me niets schelen – dat is hun probeem.” Ja, dan stopt de dialoog – ik stond met mijn mond vol tanden. Maar meestal is met iedereen een goed gesprekje mogelijk – al moeten we er voor waken niet te abstract, te schoolmeesterachtig en te academisch te worden – en ook vermijden de ander te willen overtuigen. Het beste wat we kunnen doen is luisteren, luisteren, luisteren, en daarna gewoon in eenvoudige woorden zeggen hoe wij er over denken, als de ander daarin geïnteresseerd is (dat kunnen we eerst vragen).

*) Een belangrijke reden voor het massale rechtsstemmen is volgens mij ook de indoctrinatie via sociale media.

N.B.: Volgende week ga ik op retraite en komt er geen blog

AI

Geef een reactie

Artificial intelligence is a grave threat to humanity. It has the potential to destroy us.
Elon Musk

Ik heb een keer eerder over AI geschreven, en ik heb toen gezegd daar nog een keer nader op in te gaan. Bij deze.

Voor zover ik kan nagaan worden we bedreigd door drie grote uitvindingen: geld, atoomenergie (atoomsplitsing en kernfusie) en AI. Elke uitvinding is een middel dat goed en verkeerd gebruikt kan worden. Voor deze drie geldt echter dat ze zo gevaarlijk zijn dat ze tot onze ondergang kunnen leiden. Voor AI werk ik dat hier verder uit.

AI kent een viertal grote gevaren, die elk voor zich zich bedreigend zijn, maar zeker in combinatie.

Het giga energiegebruik van AI brengt de noodzakelijke energietransitie in gevaar. Misschien is dit nog de kleinste bedreiging, omdat er nieuwe energiechips worden uitgevonden die energiebesparend werken. We zullen zien.
Als AI veel gebruikt wordt zal dat leiden tot geestelijke luiheid. Volgens Robbert Dijkgraaf (bij Eva Jinek, 30/12/2025) zal dat leiden tot een achteruitgang van onze collectieve intelligentie, die we hard nodig zullen hebben om te overleven. Alles wat je niet gebuikt gaat achteruit.
Al je AI vragen stelt over beslissingen die je moet nemen geeft AI niet DE waarheid als antwoord, maar een waarheid die gekleurd is door het algoritme dat de eigenaar er in heeft gestopt, bijvoorbeeld via chatGPT. Dat is vaak niet herkenbaar. Dit kan leiden tot een beïnvloeding die, wanneer dit op grote schaal gebeurt, schadelijk is voor de samenleving.
Naarmate AI beter wordt zullen we de fouten die het altijd nog wel zal maken, niet meer herkennen. Het zal steeds meer op menselijke intelligentie gaan lijken, maar zal het nooit worden, omdat het nooit een geweten zal hebben. Kenmerkend voor het menselijke geweten is dat het geen starre moraliteit is (die AI zou kunnen nabootsen), maar zich flexibel aanpast aan elke situatie waarin een keuze zal moeten worden gemaakt. Dat zal AI nooit op die manier kunnen.
Het allerbelangrijkste gevaar lijkt me te zijn dat we onze verantwoordelijkheid voor onze beslissingen dreigen te delegeren aan een onpersoonlijk systeem.

Dan heb ik het nog niet gehad over nieuwe mogelijkheden van fraude met behulp van AI.*)

Conclusie: ik zal het nooit gebruiken, tenzij ik – zo mogelijk – absoluut zeker ben van de betrouwbaarheid van de bron, en er geen enkele andere mogelijkheid is om in de situatie tot een besluit te komen. Ik hoop dat jullie – mijn lezers – hetzelfde doen.

*) Zie National Cyber Security centrum an andere websites: https://www.ncsc.nl/artificial-intelligence/ai-kans-bedreiging

De uitdaging die Trump aan ons voorlegt.

1 reactie

Na een jaar Trump-II is er heel veel gepubliceerd over wat dat jaar heeft gebracht en heeft stuk gemaakt. Ik vond het artikel van Rutger van der Hoeven en Casper Homans in de Groene van 15 januari een van de informatiefste stukken. Zij beschrijven één jaar Trump aan de hand van zijn meest opvallende persoonseigenschappen, door hen de zeven hoofdzonden genoemd. Hier volgen ze :

woede, leidend tot wraakzucht.
hebzucht
gulzigheid, onder ander blijkend uit steeds meer land willen hebben, en door zijn ongeëvenaarde rijkdom- verwerving middels zijn ambt (in ons land zouden we dat corruptie noemen)
hoogmoed (‘ik ben Amerika’. ‘ Ik heb geen internationaal recht nodig – ik bepaal’)
afgunst
lust (eigen bevrediging als enig criterium voor actie)
luiheid (vrede willen bereiken zonder daar het harde voorwerk voor te willen doen)

Welke desastreuze gevolgen dat heeft kunt u nagaan in het genoemde artikel. (https://www.groene.nl/artikel/ik-ben-jullie-wraak). Het is niet zo dat zijn handelen aan ons zal voorbijgaan.

Zelf ben ik eens nagegaan aan welk psychische stoornissen Trump leidt, zoals blijkt uit al zijn Twitters en publieke optredens. Dat zijn er ook zeven:

psychopathie (gestoorde gewetensfunctie)
(kwaadaardig) narcisme, hoogmoed syndroom
megalomanie (grootheidswaan)
pathologisch liegen (pseudologia phantastica)
manische stoornis
dwangstoornis; obsessieve gedachten en handelingen (bijv.: decreten uitvaardigen, ca. 500 in het afgelopen jaar)
schizoïde paranoia: achterdocht, bang dat iedereen het op je gemunt heeft.

In het normale menselijk verkeer zou iedereen met een dergelijk patroon aan psychische stoornissen krankzinnig zijn verklaard. Dat dit bij hem niet gebeurt is omdat hij niet afwijkt van de overheersende politieke mainstream. Het zou me daarom ook niet verbazen als hij het voor elkaar krijgt dat de midterm verkiezingen in Amerika niet doorgaan. Het is ook een patroon dat veel dictatoren geheel of gedeeltelijk met hem gemeen hebben. Het leeft trouwens gedeeltelijk en in minder extreme vorm ook in velen van ons, want anders zouden we deze figuren niet kiezen.

Ik heb dit alles niet opgeschreven om Trump of zijn aanhangers zwart te maken – dat doen ze zelf wel – maar om ons meer bewust te maken van wat er in de wereld gaande is. Dat zal ons helpen ons eigen gedrag kritisch te beschouwen, en stelling te nemen in de maatschappij. Als we niets doen, dan zijn we medeplichtig aan wat er in de wereld gebeurt.

Alles of niets?

Geef een reactie

Here is a test to find whether your mission on earth is finished.
If you’re alive, it isn’t.
(Richard Bach, in Illusions, The adventures of a reluctant Messiah
uit: Messiah’s Handbook)

Als adolescent was ik best ambitieus. Ik was niet zozeer geïnteresseerd in maatschappelijke status of rijkdom, maar wilde geen middelmatig leven leiden. Zoals ik het eerder formuleerde: ik wilde een zekere voortreffelijkheid en kwaliteit in mijn leven brengen, zodat ik aan het eind zou kunnen zeggen: dit was het beste leven dat ik heb kunnen leven. Hoewel ik nog niet van plan ben dood te gaan, ben ik toch wel op een leeftijd gekomen waarop ik wat meer evaluerend kan terug kijken. En dus rijst de vraag: ben ik in mijn levensdoel geslaagd?

Als mensen de resultaten van hun activiteiten en projecten willen evalueren hebben ze vaak de neiging om zwart-wit te denken. Of ze zijn geslaagd, of ze hebben gefaald. Maar uiteraard ligt de waarheid meestal ergens in het midden. Ook projecten die niet helemaal geslaagd zijn, hebben toch vaak een waardevol effect gehad. Ikzelf heb die neiging tot zwart-wit denken in mijn leven sterk gehad, en dat sloeg terug op mijn zelf-beoordeling. Of ik was de meest voortreffelijke kerel die er bestond (dat heet arrogantie of hoogmoed) of ik had volledig gefaald. Ik ben intussen wel wat wijzer geworden (geloof ik), maar als het gaat om de bijdrage die ik in de wereld heb geleverd, kan ik nog steeds iets van die neiging bespeuren.

Als ik zo objectief mogelijk terugkijk op mijn leven, op mijn rol als vader of als professional, dan heb ik zowel gefaald als een aantal fraaie successen geboekt. Als ik naar mijn (klein)kinderen kijk, die nu allemaal een zeer bevredigend leven leiden, dan denk ik: ik heb het als vader toch niet zo slecht gedaan – al besef ik heel goed dat hun leven vooral een product is van hun eigen keuzes en inspanningen. Toch heb ik destijds, net als de meeste ouders, ook gedrag vertoond waar ik niet bepaald trots op ben. En wat betreft mijn bijdrage aan de wereld om me heen ben ik geneigd die te bagatelliseren, maar dat kan ook nog wel een effect zijn van mijn vroegere zwart-wit houding.

Als we over ons zelf oordelen in termen van alles-of-niets – ik was perfect of volstrekt betekenisloos – dan projecteren we dat ook om de wereld om ons heen. Er gebeuren in de wereld een aantal prachtige dingen: in de natuur, en in de samenleving. Er gebeuren ook verschrikkelijke dingen, maar mensen staan daar weer dapper tegen op. Daarom denk ik dat ongefundeerd pessimisme misplaatst is, maar ongefundeerd optimisme ook. Ik was vroeger nogal eens zeer somber over de toekomst, maar ben tegenwoordig wat realistischer. De toekomst kunnen we niet kennen, dus we weten niet hoe het zal gaan. Sinds de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki zijn we ons als mensheid bewust geworden van ons vermogen onszelf te vernietigen. Daar zijn de bedreigingen van het verlies van de biodiversiteit en de opwarming van de aarde bij gekomen. Hoe we met deze bedreigingen zullen omgaan is onzeker.

Intussen is het tijd om voor onszelf na te gaan wat op dit moment onze missie op aarde is (zie citaat hierboven). Wat zal er op onze weg komen? (zie het zwevende veertje hiernaast, dat genomen is uit de film Forrest Gump, uit 1994, en dat het onvoorspelbare leven en lot symboliseert. Je weet nooit welke kansen het leven je biedt.)

Een liefdevol 2026.

Geef een reactie

Want zo de liefde je kroont, zij kruist je ook. En al dient zij tot je groei, zij snoeit je evenzeer.
(Khalil Gibran)

De vorige blogs over morele moed en spirituele durf mondden uit in een oproep tot liefde. Liefde, zonder aanzien des persoons, waartoe zowel het Christendom, als het boeddhisme oproepen (en waarschijnlijk ook de andere grote spirituele systemen) leidt tot eenheidsbewustzijn: het weten dat we allemaal deel uitmaken van een groot onderling verbonden geheel. Het is dat bewustzijn waarin het lot van de wereld besloten ligt. Als niet een aanzienlijk deel van de mensen hiervan is doordrongen loopt het slecht met ons af.

Maar wat is liefde eigenlijk? Dat weten we diepweg allemaal wel, maar het is niet zo makkelijk te omschrijven. In die zin lijkt het op begrippen als ‘leven’, ‘kwaliteit’ en ‘schoonheid’. Ik wou er nu maar niet dieper op ingaan, want ik heb er al vaker over geschreven in mijn boeken en vorige blogs*)

Persoonlijk kan ik wel een aantal personen bedenken tot wie ik absoluut geen liefde voel. Maar de spirituele liefde waarover ik hier spreek dient iedereen in te sluiten. Hoe ontwikkel je die in jezelf? Daar zijn verschillende wegen voor. Ik noem er hier enkele.

De eerste is ontwikkelen van eerbied voor het leven. AL het leven. Dat is de waarde die Albert Schweitzer ons heeft aangedragen, nadat hijzelf door deze waarde overvallen werd toen hij met zijn bootje midden in een kudde nijlpaarden belandde. Als u geen kudde nijlpaarden bij de hand hebt, werkt het ook als u uw volle aandacht richt op een van de wonderen van de natuur: een dier, een bloem, een mensenziel, de sterrenhemel of wat dan ook. Van de eerbied en verwondering die dat oproept komt het gevoel van mysterie, en daaruit vloeit stilte voort. In die stilte kan u ook de liefde van het universum voor u ervaren en dan kan de universele liefde in uzelf opbloeien.

Een tweede weg is de liefdes-meditatie, metta bhawana. U stuurt achtereenvolgens liefdevolle gedachten, zoals waardering, vriendelijkheid, enz, naar uzelf, een geliefde ander, een neutraal persoon, een persoon tegenover wie u vijandig staat en naar iedereen. (zie: https://thebuddhistcentre.com/text/loving-kindness-meditation). Een goede meditatie voor oudejaarsavond of nieuwjaarsdag, onder het nuttigen van een oliebol, alleen of met anderen samen.

Een derde weg is het cultiveren van gedragingen waarin liefde verpakt zit: waardering, hartelijkheid, vriendelijkheid, mededogen en zo meer.

Ziehier enkele mogelijkheden om liefde zonder aanzien des persoons te ontwikkelen. Is dat geen bruikbaar voornemen vroor 2026? Ik wens u een liefdevol 2026 toe.

*) Boeken: Spiritueel leiderschap (pag. 121-123),Op weg naar jezelf. . . een pelgrimsreis in zeven etappes (pag. 85-88). Blogs: 21/8/2017, 3/7/2025, en meer.

We geven niet op.

Geef een reactie

Your darkness is as sacred as your light.
(Caroline Myss)
Wenn ich wüsste, dass morgen der jüngste Tag wäre, würde ich heute noch ein Apfelbäumchen pflanzen.
(toegeschreven aan Maarten Luther)

Ik heb het eerder gezegd: diepgaande spirituele ontwikkeling is niet mogelijk als ze niet uitmondt in handelen. Als u het vorige blog hebt gelezen en het boek van Samsom bent gaan lezen, hebt u de eerste handeling al verricht. Maar wat dan?

Wel de volgende stap is uw leefstijl aan te passen, waar u waarschijnlijk al mee bezig was. Vaak wordt gedacht dat dit weinig zin heeft, want wat u doet heeft wel een effect voor uw eigen voetafdruk, maar is natuurlijk maar een druppel op de gloeiende plaat. Dat is waar als we alleen naar uw voetafdruk kijken, maar onderschat niet wat u uitstraalt door uw gedrag. Het zal sommige mensen aan het denken zetten, anderen zullen er door geraakt worden – bewust of onbewust. De meeste effecten zult u niet waarnemen, maar intussen.

Het belangrijkste is dat u u uw comfortzone verlaat, en naar het gebied gaat van uw ‘growing edge’. In verband met het klimaat betekent het dat u uw mond open doet. Als u overtuigd bent door de analyse van Samsom, of een soortgelijke analyse, laat u dat horen, te pas en te onpas. Figuurlijk gesproken: schreeuw het van de daken. Daarbij is het van belang dat u zowel de nadruk legt op de ernst, het gevaar van de situatie, als op de termijn waarbinnen we nog wat kunnen redden. Daarbij is het wat mij betreft van belang dat u niet vervalt in optimisme of pessimisme. Kies voor realisme. We verkeren in groot gevaar, maar we kunnen de toekomst niet kennen. We weten niet echt hoe het gaat aflopen. Het kan rampzalig zijn, maar het kan ook nog meevallen. Bij realisme hoort dus ook altijd hoop. Overigens pleit ik er niet voor dat u altijd uw opinie van de daken schreeuwt – er is voor alles een optimaal moment en een tijd, maar ik denk ook dat we die momenten moeten creëeren.

En de volgende stap is dat u organisaties die het goede willen voor het klimaat ondersteunt. Dat kan financieel, door lid te worden of door daadwerkelijke actie binnen die organisatie, of naar buiten toe vanuit die organisatie: demonstreren, protesteren, verzet. En bij politieke organisaties: door uw stem uit te brengen. Behalve nuttig kan dat ook heel leuk zijn en bemoedigend: u staat er niet alleen voor.

Maar het belangrijkste is dat u liefde gaat ontwikkelen: voor uzelf, naar anderen toe, en naar de wereld als geheel. Maar als je die liefde nu even niet voelt, wat dan? Daarover volgende week. U kunt er al vast over mediteren en over praten onder de kerstboom. De zonnewende is nu geweest, dus het licht komt sowieso al terug.

Erratum vorige blog: 1945 moet natuurlijk zijn: 2045)

Groene Super Macht.

Geef een reactie

Europa kan 450 miljoen Europeanen en daarna de rest van de wereld op sleep touw nemen. . . .
Het is denkbaar dat we genoeg politieke en maatschappelijke moed verzamelen om de laatste etappe naar een duurzame toekomst af te leggen. . . . Als ware kinderen van Moeder Aarde *)
(Diederik Samsom)

Hoewel de vorige drie blogs nogal confronterend waren ziet het er niet naar uit dat dit geleid heeft tot minder lezers. Naar schatting zijn dat er ongeveer 3000 (ik kan het niet precies vaststellen, omdat de statistiek geen onderscheid maakt tussen spam en serieuze hits). Als u de drie vorige blogs hebt gelezen is het tijd eens even de balans op te maken.

Misschien bent u net u nog net niet begonnen met het ontwikkelen van uw morele moed en spirituele durf, of u bent daar vanuit uw historie al een heel eind mee gevorderd. Hoe dan ook, het is nu tijd voor actie. Het eerste wat ik u dingend aanraad te doen is het boek van Diederik Samsom (Groene Super Macht, 2025) te lezen. Ik verwijs wel vaker naar literatuur, maar zelden op deze manier: sterke aanbeveling. Ik doe dat omdat het een mooi overzicht geeft van het klimaat- en biodiversiteits-probleem waarin we zijn verzeild, maar ook nog enig uitzicht biedt op wat we kunnen doen. Het valt me op dat zowel de meeste burgers als de politici en leidinggevenden uit het bedrijfsleven het probleem totaal onderschatten of grotendeels negeren; soms uit gemakzucht, eigenbelang of streven naar winst, maar vaak uit (onderdrukte?) angst. De ernst van wat ons te wachten staat alsmede de termijn waarop dat gaat gebeuren wordt niet onderkend, laat staan benoemd. Het boek van Samsom vormt daarvoor een goed tegenwicht.

Drie punten uit het boek van Samsom wil ik hier apart benadrukken. Het eerste punt betreft dat hij stelt dat technologische ontwikkelingen ons zullen helpen om een klimaatramp te voorkomen, maar op zichzelf niet voldoende zijn. Er moet ook een radicale sociale-economische verandering plaats vinden. Het gedrag van mensen moet veranderen, maar dat zal alleen maar gebeuren als de transitie die moet plaats vinden rechtvaardig is; als daarbij rekening wordt gehouden met de enorme veranderingen waar de burgers doorheen moeten gaan. Economische krimp is niet nodig, maar een groene groei kan alleen maar plaats vinden onder die voorwaarde.

Het tweede punt is dat er eigenlijk een veel makkelijker weg is te begaan om de ramp te voorkomen dan we nu begaan. Die weg betekent een omslag in het gedrag van zeer veel burgers. Versobering hoeft niet, maar een radicale verandering in levensstijl is wel nodig. De uitgewerkte plannen daarvoor liggen in een la van de Europese commissie (LIFE), maar de confessionele fractie (EVP) in Europa heeft weten te voorkomen dat dit plan zelfs maar in stemming kon worden gebracht. (Terzijde: het feit dat Bontebal zich nu heeft bekeerd tot samenwerking met Ja 21, een partij die klimaatverandering volledig negeert, bewijst weer dat als puntje bij paaltje komt de confessionelen altijd de rechterzijde kiezen als ze de keuze hebben)

Het derde punt. In het algemeen is de informatie die Samsom geeft erg betrouwbaar, maar op het gebied van kernenergie vergist hij zich toch. Hij stelt dat hij uiteindelijk ervan overtuigd is dat kernenergie een rol kan en moet spelen bij de energie-transitie. Dat is onjuist. Veel wetenschappers zijn van mening dat we zonder kernenergie kunnen, en ook moeten. Het is niet veilig genoeg, het duurt te lang voordat het beschikbaar komt (in 2045 als alles meezit, dus juist na de kritieke periode waarin we de transitie moeten maken), het is te duur, het afvalprobleem is niet opgelost, en we worden te afhankelijk van landen die het uranium moeten leveren.

Nu heb ik zo lang uitgeweid over het boek van Samsom, dat ik aan wat we zelf kunnen doen niet ben toegekomen. Daarover dus volgende week.

*)Thea Beckman, Kinderen van Moeder Aarde (jeugdboek)

Morele moed en spirituele durf*).

Geef een reactie

There is a crack in everything – that’s how the light gets in
Leonard Cohen – Anthem**)

Vorige week schreef ik over het einde van deze tijd. Hoe kunnen we voorkomen dat dit uitloopt op een catastrofe? Hoe kunnen we bevorderen en dat dit einde het begin is van een nieuwe kans? Daarover zei ik vorige week dat daarvoor morele moed en spirituele durf nodig is.

In ons allemaal leeft de kiem van morele moed. Hoe kunnen we die kiem tot wasdom laten komen? Die weg begint met zelfreflectie. Met name is het van belang dat we naast onze zelf-waardering ook onze destructieve en kwaadaardige neigingen onder ogen zien. Laten we maar eens terug kijken op ons leven en zien hoe, soms op subtiele wijze, deze neigingen in ons dagelijks gedrag een rol spelen. Als we zodoende, na een grondige inspectie en zelf-analyse, daar enig zicht op hebben gekregen, dienen we onszelf daar niet mee om de oren te slaan, maar dit te zien als een schaduw in onszelf, die we voorlopig eens even terzijde moeten stellen.
Daarna dienen we de blik naar buiten te richten, en met name op de pijn in de wereld die bestaat naast de schoonheid. Die pijn kunnen we zien op individueel niveau, bij onze naasten, familie, vrienden en collega’s (ziekte, verlies, verdriet, depressie), maar ook in de wereld als geheel. We hoeven alleen maar te denken aan Gaza, Israel, Oekraïne, Rusland, Soedan, Syrië, Georgië en zo meer, en de situaties aldaar tot ons door te laten dringen. Dat kunnen noch moeten we niet de hele dag doen, maar er regelmatig een moment bij stil staan tot we de pijn zelf voelen is niet verkeerd. Zo ontwikkelen we compassie: mede-lijden.
Als we door zelf-reflectie en deze momenten van bezinning tot een dieper bewustzijn zijn gekomen dan zal vanzelf de moed ontwaken. Dan zullen we die tot uiting laten komen in wat de Boeddha het juiste spreken, het juiste handelen en het juiste werken noemt: stappen van het achtvoudig pad. Dan zullen we ons niet laten weerhouden door tegenkrachten. En dragen zodoende bij aan een betere wereld. Alle beetjes helpen.

Dark night of the soul – er zijn altijd lichtpuntjes

Als u door deze exercities af en toe de moed verliest – merk op hoe moed eigenlijk twee betekenissen heeft – dan is het goed u te richten op schoonheid in kunst of natuur. Ikzelf heb veel gehad aan muziek: Schubert: Nocturne (opus 148), Arvo Pärt: Spiegel im Spiegel, Morningsside van Neil Diamond (allemaal op youtube te vinden). En realiseer je dat in alles een barst zit – dat is hoe het licht kan binnendringen.
Volgende week ga ik in op spirituele durf.

*) Titel ontleend aan het boek met deze titel met door van Bas van den Berg vertaalde essays van Abraham Joshua Heschel (Volzin, 2025)

**) https://www.youtube.com/watch?v=c8-BT6y_wYg

Op weg naar het einde

Geef een reactie

Wij hebben nog twee decennia
(Diederik Samsom in De Groene Supermacht, 2025)

Alles in de fysieke wereld is vergankelijk. Bloemen verwelken, bomen sterven ( soms na duizenden jaren), steden worden ruïnes, beschavingen vergaan, en ook wij gaan allemaal dood. Dat is een bemoedigende gedachte als wij bedenken dat de huidige ellende in deze wereld ook allemaal voorbij zal gaan: de oorlogen, de onderdrukking, de honger, de dominantie van eigenbelang en het streven naar macht en winst, en zo meer. De vraag is alleen, wat komt daarna: zal het eindigen in ons aller ondergang, of zal er een zon opgaan in een nieuwe, stralende wereld waarin solidariteit en samenwerking de leidende principes zijn.

Volgens Diederik Samson, die als kabinetschef van Frans Timmermans een sleutelrol vervulde bij het tot stand komen van de Green Deal in Europa (2019), zijn beide uitkomsten mogelijk. In zijn boek (zie hierboven) stelt hij dat een positieve uitkomst waarschijnlijk is, als Europa (de EU) daarbij in de wereld het voortouw blijft nemen. Een voorwaarde daarvoor is dat de regeringen van Europese landen hun regionale belangen ondergeschikt maken aan het algemeen belang, het belang van de wereld als geheel. Samson is daar optimistisch over. Hij stelt overigens dat we nog twee decennia hebben om een alles vernietigende klimaatramp af te wenden.

Het is niet zo dat Samson een naïeve optimist is. Hij is zich terdege bewust van de struikelblokken die er op de weg liggen. Maar hij heeft er vertrouwen in dat de Europese leiders, en in hun voetspoor de andere leiders ter wereld, tijdig bij zinnen komen, misschien onder invloed van lokale klimaatrampen en onder druk van onderaf. Ik deel zijn optimisme niet. Ik noem mezelf eerder een realist. Een goede afloop zou kunnen, maar het kan ook misgaan. Zie bijvoorbeeld hoe in 2025 de Geen Deal in Europa wordt afgezwakt, en hoe bijvoorbeeld in onze verkiezingscampagne het klimaat geen enkele rol speelde. Ik ben in dit verband benieuwd wat de voornemens zullen zijn van het nieuwe, waarschijnlijk rechtse kabinet (als Yesilgöz voet bij stuk houdt).

Ik woonde vandaag een conferentie bij van de Stichting Pardes met als thema: het heiligen van het leven. Centraal stond daar het werk van Abraham Joshua Heschel, die steeds op zoek was naar hoe je in het leven van waarde kunt zijn. Bas van den Berg heeft een aantal essays van hem vertaald in Morele moed en spirituele durf (Volzin, 2025*), waarin hij dat werk van Heschel toegankelijker maakt. (Dat boek werd op de conferentie te koop aangeboden). Het voert voor dit blog te ver om daar nu op in te gaan, maar ik zal er zeker op terug komen. Voor nu besluit ik met de conclusie dat morele moed en spirituele durf het enige is wat wij kunnen ontwikkelen, om een noodlottig einde van deze tijd te voorkomen.

*) https://www.google.com/search?client=safari&rls=en&q=Morele+moed+en+spirituele+durf&ie=UTF-8&oe=UTF-8)

Omslag van Marcus van Loopik

Het fascisme is onder ons, deel II

Geef een reactie

Vorige week eindigde ik mijn blog met de conclusie dat het fascisme al onder ons is. Is u dat met me eens? Om tot een eigen oordeel hierover te komen moet u niet alleen kijken naar de door mij genoemde ‘leiders’ en bekende personen, maar ook naar diegenen die een aantal van de instrumenten die fascisten hanteren ook gebruiken. Zoals bijvoorbeeld NRC-verslaggever Hugo Logtenberg , die Wijers onterecht ervan beschuldigde dat hij Yesilgöz een leugenaar had genoemd. Toen hij zijn vergissing bemerkte heeft hij dat niet publiekelijk herroepen, maar geciteerd uit een privé- appje van Wijers, waarin deze Yesilgöz een feeks had genoemd. ’s Avonds zat hij apentrots om wat hij gedaan had bij Café Kockelmann van WNL, en later bij Met het Oog op Morgen.*). (Een slechte beurt voor NRC- ik had dat van een journalist van die krant niet verwacht). Als u dit gedrag van Logtenberg afzet tegen de criteria van het fascisme die ik in het vorige blog genoemd heb dan realiseert u zich dat hij aan een aantal van die criteria voldoet. Ik noem dit fascisme light of fascistoïde. DIt is maar één voorbeeld. U kunt dit voorbeeld moeiteloos uitbreiden met andere; bijvoorbeeld Yesilgöz, die inderdaad niet in haar eerste leugentje gestikt is, of Eerdmans. Tijdens de verkiezingscampagne heeft Jetten overigens zijn voorkeur uitgesproken om met deze laatsten te regeren – al is hij daar later op teruggekomen. Ja, het fascisme is echt onder ons.

Wat kunnen wij daartegen doen? Één: ons grondig op de hoogte stellen. Zien op welke wijze en waar het allemaal speelt. Ons verdiepen in wat het zou betekenen als het fascisme echt de mainstream zou worden. Een goede methode is om na te gaan wat Trump al allemaal met actieve en passieve instemming van de meerderheid der Amerikanen nu al heeft uitgehaald. Twee: als we zodoende wijzer zijn geworden: in woord en geschrift kond doen van onze verworven inzichten. Het figuurlijk van de daken schreeuwen. Denk in dit verband ook aan het middel van de ingezonden brieven. Drie: signaleren, kritiseren, protesteren, verzet, demonstreren, als de gelegenheid zich voordoet. Vier: een visie ontwikkelen van de samenleving die ons als ideaal voor ogen staat. Een samenleving in vrede en harrmonie. Een democratische, rechtvaardige en waarheidslievende samenleving. En ons die samenleving concreet in beelden voor ogen halen. En dan die visie vervolgens uitstralen. Mijn eigen visie kunt u vinden in De Aarde heeft koorts en Voor niets gaat de zon op.

Utopia van Thomas More:

*) Ontleend aan een column van Jamal Quariachi in Trouw, d.d 18 november j.l.