Auteursarchief: Erik van Praag

Is de macht van de tech bro’s en de miljardairs nu gebroken? Dat lijkt me niet.

Wat leren de Amerikaanse verkiezingen ons?
Dat wezenlijke verandering van onderop moet komen. De democraten hebben gewonnen, zonder een op landelijk niveau voor iedereen aansprekende leider. In plaats daarvan waren er een aantal plaatselijke leiders. Maar niet onderschat moet worden hoe Trump in feite heeft bijgedragen tot deze verkiezingsoverwinning. Ik ben benieuwd wat de Democraten van hun overwinning zullen maken.

Deze verkiezingen leren ons ook dat hoogmoed komt voor de val – al is Trump nog niet definitief gevallen. Ik denk overigens dat dit wel alsnog zal gebeuren als hij op de ingeslagen weg zal voortgaan. Intussen is het niet verkeerd te bedenken welke kleine Trumpjes er in onszelf leven. In die zin bewijst Trump ons een dienst door dat in karikaturale vorm voor te leven. Ook wij hebben als regel vooropgezette denkbeelden in plaats van een werkelijk open geest. Ook wij hebben soms de neiging niet naar anderen te luisteren, of ons verheven te voelen boven anderen. Ook wij hebben de neiging de grote problemen in de wereld tegemoet te treden met onverschilligheid en ze te negeren zolang het ons niet direct raakt. Ook wij schieten vaak te tekort in barmhartigheid. Ook ik denk soms stiekem het beter te weten dan iedereen om me heen. Als we niet willen dat die kleine Trumpjes ons gedrag bepalen zullen we ze eerst moeten vinden en herkennen, alvorens we ze veilig kunnen parkeren.

Zullen de Democraten een begin maken met de ontmanteling van het economisch en technisch systeem dat in de grond de oorzaak is van de grote wereldproblemen van deze tijd? Ik vrees van niet; daarvoor zullen wij zelf moeten zorgen. Ik kom daar volgende week op terug. Intussen kunnen we ons vrolijk maken om de bizarre uitwassen van Trump’s nalatenschap: marmeren vloeren, een bord in de voortuin van het Witte Huis, en een protserige balzaal. Ja we kunnen ons daarom vrolijk maken, ware het niet dat dit ten koste is gegaan van duizenden doden en woekerende armoede. En het blijft schokkend hoe miljoenen van onze broers en zusters dit soort mensen aan de macht kunnen brengen.

Het bord in de voortuin van het Witte Huis. The greatest president of the United States.

In de put of eruit.

Geef een reactie

Dit blog was geschreven voordat de geweldige overwinning van de Democraten in Amerika bekend werd, dus het lijkt nu misschien niet zo actueel. Leg het dus maar even ter zijde – je weet nooit hoe het nog eens te pas kan komen.

Uit onderzoek van het Commissariaat van de Media blijkt dat het aantal mensen dat het nieuws soms of vaak overslaat is gestegen van 28 naar 38 procent. Een belangrijke reden daarvoor: de negativiteit van het nieuws. Mensen worden er somber van. En haken af.*) Dat is zeer begrijpelijk, ikzelf neig er ook toe. Maar toch lees ik elke dag een krant, en wekelijks De Groene, en kijk ik ook het NOS journaal. Het is een soort verslaving. Maar ik heb er ook redenen voor – ik wil weten in wat voor een wereld ik leef, zodat ik kan kiezen welke bijdrage ik eraan kan leveren. Maar wat kunnen we doen als tegengif tegen de somberheid die van deze activiteit het gevolg kan zijn? Hier een aantal punten waar ik baat bij heb:

We kunnen iedere dag de vredesmeditatie doen – kost 1 minuut: dagelijks om 12.00 uur of een ander vast tijdstip in de dag (https://www.findhorn.org/blog/be-peace)
We kunnen iedere dag een tijdspip inruimen voor voorbeden, voor personen , groepen of collectiviteiten die dat nodig hebben. Kost ook ongeveer een minuut.
We kunnen een visie ontwikkelen van de voor ons ideale samenleving, en ons die regelmatig verbeelden, en ons door die visie laten inspireren. Dat zal op den duur op meer of minder subtiele wijze ons handelen en denken beïnvloeden.
We kunnen lid worden van organisaties of informele groepen die gericht zijn op onze eigen ontwikkeling en/of een betere wereld.
We kunnen vrijwilligerswerk doen.
We kunnen in onze betaalde banen werken aan betere communicatie en betere verhoudingen, door de moed zaken die ons inziens schadelijk zijn te benoemen (zonder ze te veroordelen!).
We kunnen ons laten beroeren door schoonheid in de natuur of kunst.
We kunnen onze aandacht richten op dingen die wel goed gaan in dit leven, die we als we er oog voor hebben kunnen ontdekken, en ons laten ontroeren door de moed of de barmhartigheid van mensen.
En misschien wel het allerbelangrijkste: werken aan de ontwikkeling van onze wijsheid (zie mijn blog van twee weken gelden).

Er zijn nog wel meer dingen te bedenken maar dat ik graag aan jou over. Belangrijk is dat je je niet beperkt tot een of twee van deze punten, maar er een aantal tegelijk aandacht geeft. Dan zal je merken dat de somberheid geleidelijk meer op de achtergond raakt en jouw stemming gaat verbeteren. Je onderdrukt in je bewustzijn de ellende in de wereld niet, maar parkeert dat als het ware op een parkeerterrein terzijde in jouw geest. Dan wordt het mogelijke tegelijkertijd aandacht te geven aan het rotnieuws en de mooie kanten van het leven. Sterker nog: die aandacht zal ons dan in beweging brengen en bijdragen aan de positieve punten die ik hierboven genoemd heb.

En verder: we kunnen het nieuws gadeslaan maar het is belangrijk het slechts één of twee keer per dag een kort momentje tot ons te laten doordringen en ons er echt door te laten raken. Meer is niet mogelijk; het zou onze levenskracht en -vreugde die we ook in huis hebben te veel schaden.

*) https://www.human.nl/mediastorm/artikelen/waarom-we-ook-goed-nieuws-moeten-zien

Tussen autonomie en ubuntu

Geef een reactie

Gehechtheid is de grote spinster van illusies;
de werkelijkheid kan slechts gevonden worden door wie onthecht is.
(Simone Weil, mystica)

Bijna alle spirituele en religieuze tradities stellen dat onthechting een doel is waarnaar we moeten streven als we persoonlijk en spiritueel willen groeien. Ook wordt gezegd dat gehechtheid aan personen of andere levende wezens de onbaatzuchtige liefde voor hen in de weg staat. Ik vraag het me af.

Ik ben bij mezelf eens mijn hechtingen nagegaan. Bovenaan het lijstje – de lijst! – staat Anne, mijn vrouw. Dan volgen mijn kinderen en kleinkinderen en hun partners. Een aantal vrienden. Mijn poes Tommie. Mijn huis, mijn buurt, mijn loge. De natuur. Mijn gewoonten. Sommige van mijn spullen. Enkele kledingstukken. Mijn bezoek aan concerten. Uitjes, vakantietrips. De lijst is schier eindeloos. En wat de personen betreft, staat die gehechtheid nu mijn liefde in de weg? En kan ik de wekelijkheid door die gehechtheid niet vinden? Dat is niet waarvan ik me bewust ben.

Toch begrijp ik wel iets van de spirituele stelling over dat we moeten loslaten. Ik heb in mijn werk, maar ook bij mezelf, wel situaties aangetroffen waarin gehechtheid aan iemand of iets een blokkade vormde voor beweging en groei (dat geldt ook voor sommige organisaties, zoals verenigingen, politieke partijen en bedrijven, die vaak gehecht zijn aan de traditie: “zo hebben we het altijd gedaan”). Zo is het voor ouders bijvoorbeeld moeilijk om geleidelijk aan hun kinderen los te laten, tot schade voor henzelf, de kinderen of de relatie. En gehechtheid aan een huis kan er toe leiden dat je niet verhuist, terwijl dat voor je ontwikkeling of je comfort toch aanzienlijk beter zou zijn. Of de gehechtheid aan comfort verhindert je risico’s in je leven aan te gaan en avontuurlijke dingen te ondernemen. Deze lijst is eindeloos uit te breiden. Zo kan gehechtheid ook leiden tot afhankelijkheid en onvrijheid, verlies van openheid van geest (door gehechtheid aan meningen of dogma’s) en tot het verloren gaan van je autonomie. Ik vraag mezelf bij voorbeeld af: hoe autonoom ben ik nu werkelijk? Ik heb mezelf altijd gezien als een redelijk autonoom persoon – maar realiseer me nu dat ik door talloze draden aan mijn buitenwereld gebonden ben.

Voorwaarden voor spirituele groei, de reis naar het Licht, zijn mijns inziens naast onthechtheid: liefde, geloof, barmhartigheid, openheid van geest, onafhankelijkheid, eenheidsbewustzijn en eerbied voor het leven. Er bestaat een zekere spanning tussen autonomie enerzijds en ‘ubuntu’ – ik besta alleen in relatie met anderen – anderzijds. Het bewust leren leven met deze onderling verbonden tegenstelling (een antinomie) vormt volgens mij een vruchtbare grond voor persoonlijke en spirituele groei.

Wat is wijsheid?

Geef een reactie

Twijfel is het begin van wijsheid.
Aristoteles

Toen ik jong was had ik nooit de ambitie om rijk of bekend te worden. Maar onder mijn meer concrete ambities lag wel een vaag verlangen om wijs te worden, zeker aan het eind van mijn leven. En in die laatste fase ben ik nu aangeland. En is mijn verlangen bevredigd? Ben ik wijs geworden? Ik denk dat echt wijze mensen zich dat niet afvragen, dus is het stellen van deze vraag al een zeker antwoord.

Maar wat is wijsheid eigenlijk? Om daar achter te komen heb ik eerst eens gekeken naar wie ik wijze mensen acht uit ons verleden. In de historie van de menselijke beschaving komen dan enkele namen naar voren: Boeddha, Socrates, Pythagoras, Descartes, Erasmus, Spinoza, Paus Leo XIV. In het Nederland van nu denk ik aan iemand als Tjeenk Willink. Ook de drie vrouwelijke burgemeesters van drie van de vier grootste steden van ons land dicht ik een zekere wijsheid toe. En op persoonlijk vlak ben ik enkele mensen tegen gekomen die ik als wijs beschouw.

Uit dit onderzoek komen enkele eigenschappen van wijze mensen naar voren:
– ze hebben leren leven met open vragen over de zin van dit leven en ons bestaan
– ze staan in contact met en accepteren het mysterie van het leven
– zij zijn zich er van bewust dat alles met alles samenhangt, ze leven in eenheidsbewustzijn
– ze zien de problemen van de wereld onder ogen zonder hiervan van hun stuk te raken
– tegelijkertijd leven ze in een kalm soort vreugde en genieten van de schoonheid die er ook is.

We zien hieruit dat wijsheid iets anders is dan levenservaring, al kan die ook bijdragen tot een zekere levenswijsheid. De tegenstelling van wijsheid is niet dwaasheid *), maar domheid. Niet in de zin van een laag IQ, maar in de zin van oppervlakkigheid. Zo gedefinieerd is een van de zorgelijke verschijnselen van deze tijd dat we bij onze leiders in de politiek en het bedrijfsleven zo weinig wijsheid en zoveel domheid zien. Wat in ons land daarvan de gevolgen zijn is te zien aan alle problemen waar dit land voor staat, en die voor een groot deel te wijten zijn aan het falen van de politiek en het bedrijfsleven in de afgelopen decennia. Overigens speelt dat niet alleen in ons land, maar ook elders in Europa, Amerika en de rest van de wereld. Canada vormt daarop een bemoedigende uitzondering en laat zien dat het ook anders kan.

Omdat onze leiders het laten afweten, is het van belang dat we elk onze persoonlijke wijsheid ontwikkelen. Wat er gebeurt als we dat niet doen zien we heden ten dage onder andere in Frankrijk, Duitsland en Italië. Dan neemt in de samenleving de domheid de overhand, en kan de overheid niet meer op verstandige wijze gecorrigeerd worden.

En hoe ontwikkelen we onze eigen wijsheid? Door te werken aan de hierboven genoemde eigenschappen. Ikzelf streef daar ook naar. Dat voelt als een goed tegengif tegen de machteloosheid en de somberheid waartoe veel in de wereld soms aanleiding geeft, en het bevordert mijn veerkracht. Ik kan het iedereen aanraden.

*) Dwaasheid heeft in het Nederlands verschillende betekenissen. Als we ons laten inspireren door de 0-kaart van de grote arcana in de tarot (de dwaas) dan komt het overeen met onschuld, leegte en de stilte voorafgaand aan de reis van de held, die we in enigerlei vorm allemaal in ons leven moeten afleggen. In de Zen-literatuur is Daegu Ryokan (Grote Dwaas) bekend, die na zijn verlichting besloot geen leerlingen aan te nemen maar als een kluizenaar in eenzaamheid te leven. Hij raakte nooit zijn onschuld en zijn warme hart kwijt.

Een open geest

Geef een reactie

Vraag je af wat er voor zorgt dat het universum bestaat. Wees nieuwsgierig.
Stephen Hawking

Twee weken geleden eindigde ik mijn blog met de mededeling dat er sinds ik verkeer in de wolk van niet weten nog een derde onbeantwoordbare vraag (weer) in me opgekomen is, en wel deze:
waartoe is dit heelal geschapen?

Deze wereld bevat naast heel veel schoons ook een onvoorstelbare reeks ellende. Er wordt wel gezegd, bijvoorbeeld door Kant: deze wereld is een wereld van antinomieën (onderling verbonden tegenstellingen). Dat is dus ook de enige conditie waaronder we de dingen kunnen waarnemen. Als er niet af en toe duisternis was zouden we het licht niet als zodanig kunnen onderscheiden. En er is geen liefde zonder vrees, angst of haat. Maar dat leidt weer tot de vraag: waarom is deze wereld geschapen? Is alle ellende, pijn en verdriet nodig om schoonheid, vreugde en liefde te ervaren?

Er bestaan evenzovele scheppingsverhalen als er culturen (hebben) bestaan. Het is voor mij onmogelijk om al deze scheppingsverhalen te overzien. Ik kan er wel een paar dingen over zeggen. In sommige verhalen is het niet duidelijk of het over de schepping van de aarde of over de schepping van het heelal gaat. Ook is in sommige verhalen niet duidelijk hoe lang geleden de schepping heeft plaats gevonden. In de natuurwetenschappen bestaat daar wel enige duidelijkheid over: het heelal is ongeveer 14 miljard jaar geleden ontstaan, en de aarde ongeveer 4,5 miljard jaar geleden. Maar over de oorzaak van de schepping is niets bekend, laat staan over het doel ervan. Vele debatten zijn gevoerd over of de schepping überhaupt doelmatig is ingericht, of dat ze geen doel heeft (metafysisch naturalisme). Persoonlijk hel ik over naar de eerste mogelijkheid, maar dat is een vermoeden. Weten doe ik het niet – daar gaat deze vraag juist over. Motivaties die in de westerse tradities aan God worden toegeschreven bevredigen me niet – ze zijn me te anthropomorf. De oorsprong gaat wat mij betreft de menselijke maat te boven. De vraag waarmee dit blog begon blijft dus onbeantwoord.

Hiermee ben ik voorlopig aan het eind gekomen van mijn beschouwing over onbeantwoordbare vragen. Deze overdenkingen hebben er toe bijgedragen mijn geest open en flexibel te houden, en eerbied te hebben voor het mysterie dat aan dit leven ten grondslag ligt. Het heeft me geholpen om niet te stellig over van alles een oordeel of een mening te hebben.

Wat is de vraag?

Geef een reactie

Vlak voor Gertrude Stein stierf, vroeg ze ‘Wat is het antwoord?’ Er kwam geen antwoord. Ze lachte en zei: ‘In dat geval, wat is de vraag?’ Toen stierf ze.

Een vraag die ik haar aangereikt zou hebben (als ik daar tijdig aan gedacht zou hebben) is:
Wanneer het Vele tot Éen is herleid, waartoe herleidt men dan het Ene?
Zen- koan

Na de relatieve rust van het ‘niet weten’ (zie mijn blog van twee weken geleden) komen nieuwe onderzoeksvragen op – vragen waarop geen antwoord mogelijk is. Een van die vragen is ‘Waar komt de Oorsprong van alles vandaan?’ Daarop zijn twee antwoorden mogelijk:
– de Oorsprong komt uit het niets,
– de Oorsprong is er altijd al geweest.
Deze antwoorden kunnen door ons verstand niet bevat of begrepen worden. Ze verwijzen naar het mysterie, het enigma dat aan ons bestaan ten grondslag ligt. Zou de Oorsprong namelijk uit Iets voorkomen, dan was de Oorsprong niet de Oorsprong maar dan zou dat Iets de Oorsprong zijn – en dan zou de vraag opnieuw rijzen.

Een tweede vraag die ik niet kan beantwoorden betreft openbaringen. Ikzelf heb in de loop van mijn leven verschillende openbaringen gehad. Het verschil tussen openbaringen en ‘gewone’ invallen is dat openbaringen komen met een gevoel van onaantastbare waarheid of autoriteit. Enkele leken direct van de Oorsprong afkomstig. (Christenen zouden spreken van de Heilige Geest,of de Goddelijke inwoning. Urantia spreekt van de ‘thought adjuster‘). Andere gaven me het gevoel dat ik geleid en gedragen wordt (door mijn bescherm engel of spirituele gids?), en beïnvloedden de keuzen en beslissingen in mijn leven – met zeer heilzame gevolgen. Een speciale categorie waren intuïties bij mijn werk als therapeut, bedrijfs-adviseur en coach. Er vielen dan wijze woorden uit mijn mond die van wezenlijke betekenis waren voor de ander, woorden waarvan ik niet wist waar ik ze vandaan haalde. (bij het faciliteren van het transformatiespel leken die afkomstig van de ‘engel’ van het spel). Al deze openbaringen en intuïties vallen me spontaan is als bewuste gedachten (in een enkel geval via mijn computer*). Ze roepen voor mij de vraag op naar de bron ervan – en dat is eveneens een onbeantwoorde vraag. En of ik daar ooit antwoord op zal krijgen? Ik betwijfel het. Ook dit blijft een mysterie.

Een derde onbeantwoorde vraag komt in mijn blog over twee weken aan de orde.

*)Dat is niets minder dan een wonder, door mij uitvoerig beschreven in Spiritueel leiderschap), pagina 100.

Volgende week geen blog (ik ben weg op een stedentripje naar München)

Kan Israël nog op zijn schreden terug keren?

1 reactie

Ik ben voorstander van de verplichte verplaatsing en ik zie daar niets immoreels in
(David Ben Goerion (eerste premier van Israël) over de Palestijnen; 1938)

Ik heb eerder geschreven dat mijn liefde voor Israël waarmee ik ben opgegroeid is uitgedoofd. Maar in dit blog ga ik een stap verder: het met nadruk verwerpen van het zionisme. Ik was er altijd al sceptisch over maar het artikel van Benjamin Moser in de De Groene van 9 september j.l gaf me het laatste zetje (lees dat artikel! https://www.groene.nl/artikel/de-verboden-vraag). Laat ik er wat argumenten voor aanvoeren:

De oorsprong van deze beweging wordt vaak gelegd bij Theodor Herzl, maar is in feite veel ouder. Het was oorspronkelijk een idee dat leefde in bepaalde orthodoxe christelijke kringen sinds de verstrooiing van de Joden na de opstand tegen de Romeinen (2e eeuw n.C.), zij het toen nog niet onder deze naam.
De bede ‘volgend jaar in Jeruzalem’ die godsdienstige Joden met Pesach bidden slaat niet op de hedendaagse werkelijkheid, maar is een symbool voor de komst van de messias, die zoals we weten nog even op zich laat wachten.
Het idee dat Israël gevestigd kon worden in Palestina, omdat het een vrijwel leeg land was, is een leugen. In 1918 woonde er ca. 800.000 bewoners in het toenmalige Palestina, waarvan hooguit 10% Joden. In 2026 waren er dat ca. 16 miljoen, waarvan 10 miljoen Joden. De stichting van de staat Israël in het land Palestina, was zowel politiek als moreel een fatale vergissing.*)
Het zionisme is een in wezen racistische theorie, die het Joodse ras onderscheidt van andere rassen, door te verklaren dat de Joden temidden van die andere rassen NOOIT veilig zullen zijn. Dat is nogal een radicale beschuldiging. En we weten wat er van racisme komt. Het leidt tot discriminatie, segregatie, geweld en uiteindelijk massamoord. We zien dat heden ten dage in Israël. Dit in tegenstelling tot de ideologie waarmee ik ben opgevoed, namelijk dat het mogelijk is dat Joden volledig veilig zouden kunnen leven temidden van andere volken, en dat we daarnaar zouden moeten streven.
Ook de Nakba is een uitvloeisel van het zionisme: 800.000 Palestijnen zijn toen verdreven, en 15.000 gedood. Dit was al in 1948!

Tot zover mijn argumentatie. Nog even voor de goede orde: er zijn van oudsher nogal wat Joden die zich (soms fel) tegen het zionisme hebben verzet. Dat vereist in bepaalde kringen nogal wat moed. Daarvoor hulde!

Heeft Israël nog bestaansrecht? Niet zolang ze het zionisme naar letter en geest uitvoeren. Maar als ze dat afzweren, de Westoever en Gaza ontruimen, diep spijt betuigen, en een royale bijdrage leveren aan de opbouw van Gaza en de Westoever, dan wel – dan zouden de Joden in één klap weer het voorbeeldvolk kunnen worden waartoe de Tora ze heeft voorbestemd. Maar dat lijkt me uitermate onwaarschijnlijk – het is hoe dan ook nogal een irrealistisch perspectief.

*) Disclaimer: het kostte me de grootste moeite deze cijfers te verifiëren, maar ik denk dat ze wel ongeveer kloppen.

Na de wolk van niet weten – hoe nu verder?

Geef een reactie

Je moet zoeken zonder te zoeken.
Woe- men (chinees zenmeester)

Nadat ik beland was in de wolk van niet weten (zie vorige twee blogs) kwam ik terecht in een toestand van geestelijke rust. Maar na enige tijd begon het te kriebelen. Ik had altijd twee levensdoelen: het vervullen van mijn ‘sacred contract’ en het zoeken naar waarheid. Beide doelen waren intussen bereikt voor zover mogelijk, maar mijn leven was nog niet ten einde. Hoe nu verder?

Ik merkte dat ik nog steeds een onderzoekende geest had. Maar het doel was nu niet meer de ultieme waarheid vinden als antwoorden op essentiële vragen, want ik was er nu wel achter gekomen dat ik die antwoorden nooit zou vinden. In plaats daarvan was ik terecht gekomen in een toestand van ‘awe’, ontzag, verwondering, eerbied. Maar het bleek dat mijn onderzoekende geest niet tot stilstand was gekomen. Wat was dan nu mijn levensdoel? Ik geloof in de uitspraak van Richard Bach: Here is a test to find whether your mission on earth is finished: If you’re alive, it isn’t.

Het is duidelijk dat ik nog in leven ben – dus wat is mijn missie nu? Ik zie twee doelen: 1* doorgaan met onderzoeken, en 2* kijken wat ik nog kan bijdragen voor een betere wereld. Wat het eerste betreft: het gaat nu niet meer om het vinden van ultieme antwoorden, maar om nieuwe dingen te ontdekken. Het onderzoeksproces is nu minder doelgericht (zie het citaat hierboven), en vraagt een open geest, ontvankelijkheid, nieuwsgierigheid. De toestand van niet weten helpt daarbij.

Die open geest helpt ook bij het tweede doel. Mijn fysieke conditie beperkt me intussen voor wat betreft mijn mogelijke bijdrage aan een betere wereld. Dus ik weet zo gauw niet wat ik nog kan bijdragen. Ik denk ik dat ik me maar moet overgeven aan het leven zelf, en alert zijn op wat er aan mogelijkheden voorbij komt. Eigenlijk geldt wat dit betreft hetzelfde als voor mijn eerste doelstelling – ook in dit geval is het van belang geen concrete doelen te stellen. Het wordt misschien eens tijd voor het Ongekerfde Blok, oftewel de Poeh Manier*).

*) Benjamin Hoff, Tao van Poeh, De Kunst van het Zijn geopenbaard door de Beer met maar een heel klein beetje Verstand, 1982

Kaleidoscoop

Geef een reactie

There is no such thing as a new idea. It is impossible. We simply take a lot of old ideas and put them into a sort of mental kaleidoscope. We give them a turn and they make new and curious combinations. We keep on turning and making new combinations indefinitely; but they are the same old pieces of colored glass that have been in use through all the ages.
(Mark Twain)

Degenen die me kennen of al een tijdje volgen weten dat ik veel heb gepubliceerd: ca. 15 boeken, meer dan 700 blogs, en ook nog tientallen artikelen. En dat ik al vaker heb gezegd dat ik geen nieuwe ideeën heb aangedragen, maar oude ideeën opnieuw heb opgeschut. Daarin ligt mijn creativiteit – niet in het bedenken van iets nieuws. Ik ben het geheel eens met het citaat van Marc Twain hierboven. Al is het zo dat het nieuwe patroon niet alleen ontstaat door het oude patroon opnieuw op te schudden, maar ook doordat de lezer er na enige tijd anders tegen aan kijkt. Ikzelf doe dat ook met mijn eigen producten.

Dit is een levensfase waarin terugkijken veel plaats vindt. Mijn werk overziende zie ik dat ik veel geschreven en gesproken heb over geestelijke zaken: de ziel, wie we zijn, de bron van ons bestaan, de onzichtbare werelden, de innerlijke gids, de gedachten-afstemmer, het idee gedragen en geleid te worden, de vrije wil, bestemming versus lot, de ‘bedoeling’ van dit bestaan, en zo meer, Over al die ‘zaken’ heb ik ideeën, modellen en theorieën ontwikkeld. Maar zoals we weten is een landkaart niet het landschap zelf, en zo zijn al de gedachten ook niet de werkelijkheid zelf. Over al die geestelijke verschijnselen kunnen we eigenlijk alleen maar spreken in metaforen. We kunnen in het bestaan ervan geloven maar we weten eigenlijk niet wat het precies is. Dat geldt overigens ook voor een aantal materiële (indirect) waarneembare verschijnselen, zoals de fundamentele natuurkrachten, donkere energie, anti-materie, quarks, groei en bloei, leven, enzovoort. Als we ons in al deze verschijnselen en processen echt verdiepen dan realiseren we ons dat we eigenlijk niets weten. Er blijft alleen een leegte over, en daarin kan een gevoel van ontzag of eerbied opkomen (de engelse taal kent hier voor het woord ‘awe’ dat eigenlijk geen Nederlands equivalent heeft). Uit de middeleeuwen beschrijven we deze geestestoestand als de wolk van niet weten.

Ik besef dat ik best wat kennis heb, maar over de essentie van dit leven alleen maar vermoedens heb en er niets van begrijp. Dat wil niet zeggen dat ik niet geloof in het bestaan van die essentiële processen. Ik behoor niet tot die mensen die zeggen: wat ik niet kan begrijpen bestaat niet. Ik ben geen atheïst en geen nihilist. Ik houd mijn geloof, mijn verlangens en mijn idealen. Maar hopelijk ben ik wat minder stellig geworden.

De wolk van niet weten?

1 reactie

Vlak voor Gertrude Stein stierf, vroeg ze ‘Wat is het antwoord?’ Er kwam geen antwoord. Ze lachte en zei: ‘In dat geval, wat is de vraag?’ Toen stierf ze.

Wie of wat ben ik?
Over deze vraag heb ik eigenlijk mijn hele leven nagedacht, en daarop ook wel antwoorden gevonden. Ik sta daar niet alleen in – ik denk dat wel duizenden filosofen, psychologen, theologen en ‘leken’ daarover hebben gedacht en geschreven. En toch hebben we die vraag nooit definitief kunnen beantwoorden.

Dat komt om te beginnen omdat we onszelf beschouwen als individu, dat wil zeggen als eenheid, maar toch ook allemaal onderdelen, een veelheid kunnen waarnemen. De meest fundamentele onderscheiding is die tussen lichaam en geest. Subtieler wordt het als als we een onderscheid maken tussen lichaam, geest en ziel. Vervolgens zijn er tientallen typologieën bedacht, voornamelijk op geestelijk terrein, maar soms ook lichamelijke. Enkele bekende zijn die van Freud, Reich, Lowen, Kretschmer, Jung, Heijmans, Berne, Myss, Assagioli en het enneagram. Maar wie zijn we nu eigenlijk? Zijn we een eenheid of een verzameling, al dan niet geordend?

Deze vraag wordt vooral belangrijk als we het hebben over onze ziel. Bestaat die eigenlijke wel, of is het een constructie van ons verstand? Deze vraag wordt belangrijk als we het hebben over ons ideaal van zelfkennis, zelf-waardering. Vele spirituele leiders, en ikzelf ook, hebben gezegd dat zelfkennis of zelf-waardering de grondslag is voor ons levensgeluk, geestelijke balans, spirituele ontwikkeling, en verantwoording nemen voor ons leven. En onder zelfkennis zonder kennis van onze ziel stel ik me eigenlijk niets voor.

Deze vragen ontstaan zodra we ons begeven op het terrein van ons bewustzijn. We denken dat we weten wat dat is, maar eigenlijk weten we dat helemaal niet. Sommige psychologen en neurologen stellen dat het een onderdeel is van onze hersenen, maar dat is een beperkend concept en zegt eigenlijk nog niets. Het bewustzijn is een mysterie, een enigma en tegelijkertijd een wonder. Net als het leven als zodanig. Zolang we ons blijven realiseren dat een model van de werkelijkheid, zoals een typologie, nooit de werkelijkheid zelf is, zoals een landkaart ook niet het landschap is, is er weinig aan de hand. Want dan kunnen we ook bedenken dat al onze zelfanalyse en zelfreflectie nooit tot de absolute werkelijkheid kan leiden. Uiteindelijk zal het leiden tot de wolk van niet weten. Daarover later nog eens wat meer.