Auteursarchief: Erik van Praag

Kiezersbedrog

Niets is nuttiger dan te kijken naar de wereld zoals die werkelijk is.
Paus Leo XIII, Rerum Novarum, Hemelvaartsdag 1891

Als Jood (wat ik volgens de Joodse traditie niet ben – en genetisch voor de helft) zou ik me diep schamen voor hoe een substantieel deel van mijn volk (ruim 90 % van de Israëliers) zich in de wereld gedraagt. Maar als Nederlander schaam ik me even zeer over hoe onze regering hardnekkig weigert hier tegen op te treden, en gewoon doorgaat met handel drijven (met een paar minimale restricties) en het leveren van technisch materiaal dat kan gebruikt worden in de oorlogvoering. De VVD is hier altijd helder in geweest, maar het CDA en met name het D66 onder leiding van Jetten hebben in deze regering een lelijke draai gemaakt. In het regeringsakkoord stond dat Nederland de verantwoordelijkheid heeft om het internationaal recht actief te bevorderen, en zich inzet om straffeloosheid en conflicten wereldwijd tegen te gaan. (Er stond niet bij dat dit niet geldt voor Israël). Het regeringsakkoord was daarmee in lijn met de verkiezingscampagne van D66. Met name Jetten engageerde zich tijdens die campagne openlijk met de Palestijnse zaak, noemde de handelingen van Israël genocide en maakte zich hard voor het recht van Palestijnen op een eigen staat. Niets daarvan vinden we terug in het regeringsbeleid, dat zoals u weet door de VVD wordt gedomineerd. Daar hebben we een duidelijk woord voor: kiezersbedrog (Terzijde: dat was trouwens al eerder zichtbaar op het gebied van klimaatbeleid).

Wat maakt dat niet alleen de regering maar ook de meesten van ons op dit gebied zo laf zijn? Zijn we zo bang om voor antisemiet versleten te worden? Maar het is toch wel duidelijk dat we individuele burgers buiten Israël niet aansprakelijk kunnen stellen voor wat Israël doet. (Terzijde: al maken sommige pro-Palestijnse acties dat onvoldoende duidelijk). Wat overigens niet helpt zijn de acties van het CIDI (Centrum Informatie en Documentatie Israël), dat consequent Israël verdedigt, no matter what, en daarvoor een verdraaiing van de feiten niet schuwt. Als ik een Jood was (quod non) dan zou ik me ook daarvoor diep schamen. Gelukkig zijn er ook andere organisaties, zoals in Nederland Een Ander Joods Geluid en in Israël B’Tselem.

Misschien willen we niet echt weten wat er in Gaza en Libanon en Israël zelf gebeurt. Het zijn niet alleen de oorlogen, de massamoord en de verwoestingen, maar ook de martelingen in de Israëlische gevangenissen en concentratie kampen. Wie zich eens echt op de hoogte wil stellen kan beginnen met het lezen van een artikel van Rinke Verkerk in Waanzinnige Tijden (de Correspondent, 2026): Amin overleefde zeven Israëlische martelkampen. Daarin kan men lezen dat Israël al lang voor 7 oktober 2023 op grote schaal onschuldige Palestijnen gevangen nam en martelde. En als u dat boek nu toch ter hand neemt kan u ook het artikel lezen van Ahmed Abu Artema; Hoe ik vertrok uit Gaza.

Israëlische soldaten tussen verwoeste huizen in Zuid-Libanon, vlakbij de grens met Israël. 27 april 2026

Het op grote schaal martelen komt niet alleen voor in Israël, maar ook in een tiental andere landen.Daar kom ik volgende week op terug. Maar terug naar Israël, hoe kunnen we onze eigen lafheid doorbreken? Allereerst door de moed op te brengen om werkelijk onder ogen te zien wat daar gebeurt, en het tot ons door te laten dringen. En dan volgen de de handelingen vanzelf: demonstreren, ons openlijk uitspreken, geldelijk steun aan vredes bewegingen, wat dan ook. Wat dit laatste betreft kan ik SIVMO aanbevelen: Steun voor Israëlische Vredes- en Mensenrechten Organisaties.

Tot volgende week, voor een nieuw opwekkend blog!

Een golf van vrede

Geef een reactie

See Peace, Send Peace, Be Peace
Judy McAlllister

Herken je dit? Momenten van vrede:

kinderen spelend in een zandbak,
een fanfare van muzikanten die er kennelijk heel veel plezier aan beleven
zittend aan de oever van een kabbelend water
het gadeslaan van een zonsondergang
alleen zijn in de natuur
gegrepen worden door een stuk muziek (zoals ik door het Köln Concert (zie twee weken geleden)
soms in onze meditaties
en zo meer. Veel meer.

Op zulke momenten ben je één met de omgeving, en is het ook vrede in je hoofd. De oorlogen in de wereld zijn even ver weg. Maar op andere momenten bezetten deze oorlogen onze geest of zijn ze op de achtergrond aanwezig. Ze beïnvloeden onze stemming, subtiel of direct. Soms voelen we angst, woede of zelfs haat tegenover hen die hier bewust op uit zijn, om welke reden dan ook. Op weer andere momenten dreigen de oorlogen onze hoop en veerkracht aan te tasten. We voelen ons verdrietig of machteloos. Maar we zijn niet helemaal machteloos.

Judy McAllister (Findhorn Foundation) weet vanuit de Findhorn traditie dat we nooit helemaal machteloos zijn en kwam met het volgende initiatief. Hoe zou het zijn als we allemaal gedurende een minuut per dag dat besef van vrede waarvan hier boven sprak was bewust in ons hoofd zouden toelaten? Judy stelt voor dat we dat allemaal doen in onze eigen tijdzone om 12 uur ’s middags. Dan gaat dit vredesbewustzijn als een een golf over de wereld, en als we dat consequent dagelijks doen zo lang als nodig, is dan kan het niet anders of dat heeft op termijn een effect. In Findhorn zijn ze hier al mee begonnen.

Mocht het je om 12 uur niet lukken, dan zal het ook wel werken op een ander tijdstip. Voor meer suggesties verwijs ik naar Judy’s website: zie https://www.findhorn.org/blog/be-peace. Het is zeker niet verkeerd om dit ook voor te stellen aan je familie, je vrienden en je relaties en de onzichtbare werelden uit te nodigen met ons mee te doen. Het is per slot van rekening ook hun wereld.

“Be the change you want to see happen.” (Judy)

Le revenant (de teruggekeerde).

Geef een reactie

If you like an instrument that sings, play the saxophone. At its best it’s like the human voice.
–Stan Getz

Jaren lang was ik zijn naam vergeten, tot ik hem onlangs toevallig weer eens tegenkwam: Adophe Sax, de uitvinder van de saxofoon. In zijn jeugd ontsnapte hij op miraculeuze wijze acht keer aan de dood, na een aantal ongevallen waaraan elk ander kind onmiddellijk zou zijn overleden. En op 54 -jarige leven genas hij op wonderbaarlijke wijze van kanker. Maar hij heeft ten slotte de achtenswaardige leeftijd van 80 jaar bereikt! Vandaar zijn bijnaam ‘le revenant’, hem door zijn moeder gegeven.

Saxofoon dag 6 november, de geboortedag van Alphonse Sax

En alsof dit nog niet bijzonder genoeg was heeft hij de saxofoon uitgevonden, een instrument waarzonder de moderne jazzmuziek in de huidige vorm ondenkbaar zou zijn geweest, en die ook een belangrijke invloed heeft gehad op de ontwikkeling van de klassieke muziek. U gelooft dit allemaal niet? Zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Adolphe Sax van voor de ontwikkeling van AI.

Een dergelijk leven roept natuurlijk vragen op. Eén of twee keer ontsnappen aan de dood kan geweten worden aan toeval of het lot – maar negen keer? Het lijkt wel of er een gevecht om hem is gevoerd tussen een kwade genius (demon) en zijn beschermengel. Ooit was ik een docent statistiek aan de UvA, maar uit die tijd weet ik dat de kans dat iemand na acht dodelijke ongevallen overleeft statistisch niet te berekenen is. Het hangt af van de kans op overleven bij elk ongeval, van de tijd waarover je de kans berekent (bijvoorbeeld, hoe groot is de kans dat dit binnen 100 jaar gebeurt), en van het aantal gevallen waarover je dit berekent (hoe groot is de kans dat dit gebeurt binnen miljarden mensen. n = in dit geval enige miljarden). Allemaal onbekende variabelen.

Een dergelijke beschouwing leert ons dat we elk wonderbaarlijk gebeuren kunnen weg redeneren met behulp van rationaliteit. Maar ik voor mij kies daar niet voor en geloof er liever in er een mysterie bestaat dat wij niet kunnen begrijpen. Anders gezegd: dat wonderen niet alleen mogelijk zijn maar ook regelmatig gebeuren.

De onderstroom.

Geef een reactie

Schoonheid is niet in dingen, schoonheid is in ons.
Ralph Waldo Emerson

Het is in deze duistere tijden goed om af en toe eens stil te staan bij de onderstroom van schoonheid, moed en veerkracht die in deze wereld ook aanwezig zijn. Zo ben ik dezer dagen naar een concert geweest dat een tribute was voor Keith Jarret. Naar aanleiding daarvan heb ik zijn Köln Concert nog eens op YouTube beluisterd.

Een solo-improvisatie van ruim een uur. De langzame delen daarin zijn ontroerend mooi. De snelle delen roepen een andere emotie op. Hoe bestaat het dat iemand zo virtuoos kan spelen? Hoe kan het dat je tegelijkertijd het ritme hoort in de lage akkoorden, een tussenstem in het middenregister en daarboven de razendsnelle loopjes op het hoge niveau? Ikzelf speelde vroeger ook improvisaties (op een veel eenvoudiger niveau) maar kan me eenvoudig niet voorstellen hoe één mens op één piano dit voor elkaar kan krijgen zonder de muzikaliteit te verliezen.
In dit concert volstrekt zich een wonder. Het begint ermee dat Keith Jarret zich emotioneel verbindt met zijn instrument. Pure liefde: hij versmelt met de piano. Vervolgens versmelt de eenheid Jarrett-piano met de luisteraars in de zaal, en ontstaat er een grotere eenheid.

Zolang er dit soort kunst (muziek, schilderijen, beelden, romans enz.) in de wereld geproduceerd wordt is er nog altijd hoop voor de mensheid. Ook is het onvoorstelbaar dat deze schoonheid ooit verloren zal gaan. Als we haar in ons toelaten worden vragen naar de zin of betekenis van het leven volstrekt irrelevant.

Voor diegenen die iets meer willen lezen over de interessante achtergrond van dit concert verwijs ik naar: https://nl.wikipedia.org/wiki/The_Köln_Concert . Ook interessant: https://decorrespondent.nl/2655/ode-aan-het-geniale-gepriegel-het-koln-concert-van-keith-jarrett/c7588b52-96ee-03b9-28ab-1a6c59284c70 Het is overigens merkwaardig dat vele beroemde jazzpianisten nog hedendaags bekend zijn en veelvuldig ten gehore worden gebracht (Oscar Peterson, Thelonious Monk, Dave Brubeck en vele anderen), maar dat je over Keith Jarrett eigenlijk nooit meer iets hoort. Ik denk dat hij een van de allergrootsten was. Hij speelde overigens meestal in kleine ensembles ( met gitaar of bas, drums en sax). Dat geeft me aanleiding om in het volgende blog eens wat dieper in te gaan op de wonderen van de saxofoon.

Het grote taboe

Geef een reactie

De internationale positie van Israël is zeer zwaar beschadigd.
Een land dat begon als een symbool van herstel van een volk dat zwaar werd vervolgd,
ziet er nu uit als een land dat mensen vervolgt (en vermoordt – EvP). En dat is heel erg.
Zbigniew Brzezinski
Always remember, others may hate you, but those who hate you don’t win unless you hate them
– and then, you destroy yourself. (Richard Nixon)

Wat vinden we van een staat die:

de doodstraf invoert voor de helft van zijn bevolking (inclusief bezette gebieden)
34 illegale nederzettingen instelt ten behoeve van de overige 50 % van zijn bevolking
toestaat en zelfs bevordert dat die helft terreur uitoefent over de rest
massaal massamoord pleegt en hele beschavingen uitroeit
tienduizenden onschuldige burgers ombrengt
waardevol erfgoed aan de lopende band vernietigt

en dat alles doet met instemming van de overgrote meerderheid (95%) van zijn kiesgerechtigde burgers.

Met een dergelijke staat drijven we handel (inclusief nog steeds wapenonderdelen), en hebben we normale relaties.

Onder invloed van het geweld en de oorlog door twee grote imperia wordt over deze staat nauwelijks een debat gevoerd, laat staan dat we tegen deze staat maatregelen treffen. Dus zijn we medeplichtig als we hiertegen onze stem niet verheffen. Voor mij persoonlijk is het een lange reis geweest vanaf mijn jeugd, waarin ik deze staat bewonderde en liefhad – overigens ook al gefundeerd op een vals beeld van de werkelijkheid, maar dat zag ik toen nog niet -, tot nu, waarin ik alleen maar pijn voel en onbegrip en af en toe een vlaag van woede, die ik moet leren te sublimeren. Misschien is het voor velen van ons te pijnlijk om het onder ogen te zien, en horen we er daarom zo weinig over.

Een kind huilt terwijl Palestijnse vrouwen discussiëren met Israëlische soldaten terwijl ze proberen over te steken van Abu Dis, Westelijke Jordaanoever, naar Oost-Jeruzalem

Door een fout mijnerzijds is het blog van vorige week niet publiek gemaakt. Dat is gisteren door mij gecorrigeerd , en dus is dit blog nu op mijn website te lezen.

Wat we (niet) willen.

Geef een reactie

Er is maar één aarde voor ons beschikbaar.

Wat willen we: ruimhartige open grenzen, of het behoud van onze verzorgingsstaat? Die twee zijn moeilijk te combineren. Als we daarbij ook nog tegelijkertijd het behoud van onze industrie willen nastreven, is dat helemaal een onmogelijke opgave. Volgens Paul Schenderling zijn deze drie doelen niet tegelijkertijd te realiseren, en ik ben dat na enig logisch nadenken met hem eens. We zullen moeten kiezen tussen twee van deze drie doelen; dat zal al moeilijk genoeg zijn.

Het zal de lezers van dit blog niet verbazen, dat ik primair kies voor de eerste twee genoemde doelen. Maar ik denk dat een gratuit keuze is, als je daarmee niet nadenkt over de consequenties. Een vermindering van onze industriële capaciteit zal ongetwijfeld leiden tot een verminderde koopkracht; ook als we deze transformatie samen kunnen laten gaan met een vergroening en verduurzaming van onze industrie. Ik geloof niet dat de nieuwe ontwikkelingen van AI dat kunnen voorkomen.

Naar aanleiding van deze vraagstelling, en ook in verband met de stijgende energieprijzen en de inflatie ben ik eens nagegaan hoeveel ik bereid zou zijn in te leveren. Die vraag hangt niet alleen samen met kiezen voor bovengenoemde prioriteiten, maar is ook een morele vraag. Ik leef er comfortabel van, maar vergeleken met de armoede in de wereld – bij ons in Nederland, maar helemaal elders, waar mensen nauwelijks kunnen overleven – voelt dat ongemakkelijk. En ook heb ik eenveel te grote voetafdruk. Maar ik zie niet hoe ik op een zinvolle manier door een versobering van mijn bestedingspatroon een reële, niet alleen symbolische, bijdrage zou kunnen leveren aan het verminderen van die armoede en het behoud van de aarde.

Anders wordt het als een vermindering van mijn inkomen zou leiden tot het als samenleving prioriteit geven aan het aanpakken van de klimaat crisis, het behouden van de natuurdiversiteit, een barmhartige houding tegenover vluchtelingen, royale (en efficiënte!) ontwikkelingshulp, en een royale verzorgingsstaat voor de armsten in onze samenleving. Dat kan als de overheid het voortouw neemt en een offer van ons vraagt, waar we dan voor zouden kunnen kiezen. Ik heb een percentage van vermindering in mijn hoofd waar ik zonder meer toe bereid zou zijn; dat maak ik hier niet bekend, want de ‘proof of the pudding is in the eating.’ Het valt nog maar te bezien wat ik daadwerkelijk zonder mopperen zou kunnen en willen doen, als ik voor de keuze werd gesteld.

Het is overigens wel duidelijk dat een groot deel van onze bevolking niet bereid is tot een offer, en de overheid dus niet zo’n initiatief zou nemen. Auto opgeven, geen vlees eten, niet meer vliegen? – no way. Maar dan moeten we niet zeuren over tekorten in de zorg, het onderwijs, een duur ov, een verschralende natuur, maatschappelijke ongelijkheid, en uiteindelijk een rampzalige toekomst voor onze nabestaanden, enzovoort, enzovoort.

Au. . . 😫

1 reactie

De afdeling Amsterdam van ‘Grootouders voor het klimaat’ organiseert iedere maand een klimaatwake (zie: https://www.klimaatwake-amsterdam.nl). Daarin komen een aantal grootouders (en anderen) bij elkaar om uiting te geven aan hun bezorgdheid over de warmtestijging, en hun vrees voor de rampzalige gevolgen hiervan voor hun nageslacht (kinderen en kleinkinderen, en hun leeftijdgenoten). Zij mediteren samen, wisselen hun gedachten uit. Een spreker houdt een korte inleiding, we zingen samen bestaande en speciaal voor deze wake geschreven liederen, en doen een ritueel. De laatste keer ging dat als volgt.

Er lagen steentjes, en daarvan kon iedereen er een uitkiezen en dat in gedachte leggen in de schoen van iemand om die bij de les te houden wat betreft de klimaatcrisis. Ikzelf legde dat in de schoen van onze minister president Jetten. Die heeft me diep teleurgesteld. Als leider van D66 sprak hij zich herhaaldelijk uit voor een ambitieus klimaatbeleid, en als minister voor het klimaat in het vierde kabinet Rutten zette hij een aantal belangrijke stappen: het klimaatplan 2023 en zijn voornemen om uit het European Energy Charter te stappen (de energietransitie ging hem te langzaam). Daarvan is er niets meer over in het regeringsbeleid van het huidige minderheidskabinet. Deze regering zal de eerder uitgesproken klimaatdoelen niet halen. Het kabinet staat formeel onder zijn leiding, maar Jetten (en ook Bontenbal) hebben zich als brave schooljongetjes geheel onderworpen aan hun strenge moeder, vicepremier Yesilgöz.

Er is vandaag de dag veel te weinig aandacht voor de globale opwarming – alle aandacht gaat naar de waan van de dag. Begrijpelijk, maar zeer betreurenswaardig. In wiens of wier schoen legt u uw steentje? Het kan een schoen van een publieke of politieke figuur zijn, maar ook van iemand uit uw omgeving. En wat dacht u van uw eigen schoen? Als u dit gedaan heeft is het interessant voer voor een gesprek met uw naasten, die u kunt aanraden ook hun steentje te leggen. Het lijkt me een mooi ritueel voor goede vrijdag. Met pasen komt dan de hoop weer terug!

Gender en geest.

Geef een reactie

Dit blog sluit aan op de blogs van 5 en 12 maart. Het verdient aanbeveling die er nog even bij te pakken.

Op 5 en 12 maart heb ik twee blogs geschreven over de persoonsontwikkeling van mannen en vrouwen en over mannelijk en vrouwelijk leiderschap. Daar moet ik op terugkomen – want mede doordat een blog noodzakelijkerwijs kort moet zijn ben ik daar wat ongenuanceerd geweest. Op twee thema’s wil ik hier wat nader ingaan: gender en spiritus.

In de genoemde blogs ben ik uitgegaan van de begrippen sexe en de persoons-eigenschappen zoals die door yin en yang worden bepaald. Maar ik ben niet ingegaan op het begrip gender dat verwijst naar de sociale, culturele en psychologische kenmerken die met mannelijkheid en vrouwelijkheid worden geassocieerd, in tegenstelling tot biologische sekse. Het omvat hoe iemand zichzelf identificeert (genderidentiteit), wat kan verschillen van het bij de geboorte toegewezen geslacht.

Maar ongeacht of iemand zich met zijn biologische sekse of met een daarvan afwijkende genderidentiteit identificeert komt het er op aan dat zowel de yang-als de yin-eigenschappen, of anders gezegd de anima en de spiritus, beide tot ontwikkeling komen. Voor een gebalanceerde persoonlijkheid en dus ook voor een gebalanceerd leiderschap dienen beide aspecten van de persoonlijkheid in harmonie met elkaar samen te werken. Dan ontstaat er een leiderschap dat zowel krachtig is als barmhartig.

Het woord spiritus heb ik in die blogs niet nader toegelicht, en ik heb het min of meer gelijkgesteld met de yang eigenschappen. Maar dat klopt niet. De spiritus is dat deel van de persoonlijkheid dat communiceert met de onzichtbare wereld. Men kan daar toegang tot krijgen zowel via de anima als met behulp van de rede. Intuïtie, liefde zonder aanzien des persoons, eenheidsbewustzijn en openbaringen maken deel uit van de spiritus, en kunnen gelijkelijk optreden bij mannen en vrouwen.

Ik had in het blog van 12 maart en hierboven dus beter het woord ‘geest’ kunnen gebruiken in plaats van het woord spiritus. In het latijn betekent het woord spiritus inderdaad geest. Maar in het Nederlands roept het woord verwarring op. Het is niet zo dat de vrouw naast haar animus haar spiritus tot ontwikkeling moet brengen, maar eerder haar geest – je zou dat de mannelijke ziel kunnen noemen – terzijde: zo wordt het woord ook gedefinieerd in de oude Van Dale en in het etymologisch woordenboek. Overigens is het woord ‘geest’ van het mannelijk geslacht, evenals het woord ‘esprit’ in het Frans en het woord ‘Geist’ in het Duits – . Maar ‘geest’ wordt ook in andere betekenissen gebruikt; vandaar dat ik het in eeste instantie had vermeden.

Ik heb u hiermee voldoende in verwarring gebracht – dus ik laat het hier maar bij. De strekking van de blogs op 5 en12 januari blijven hopelijk overeind.

Tussen hoop en vrees.

Geef een reactie

See what no one else sees. See what everyone chooses not to see – out of fear, conformity, or laziness. See the whole world anew each day.
(Patch Adams)

Begin 2024 beschreef ik hoe vanuit drie kanten gewaarschuwd werd voor een wereldwijde ramp, die binnen twee jaar zou plaats vinden en het begin zou zijn van de vernietiging van de mensheid. *) Maar in 2024 en -25 is een dergelijke alomvattende ramp uitgebleven. Maar misschien komt die ramp dit jaar alsnog, als de lopende oorlogen in het Midden-Oosten en Oekraïne en Soedan volkomen uit de hand gaan lopen.

Een van de effecten van deze oorlogen is dat alle aandacht er naar uit gaat ten koste van de aandacht voor het steeds rampzaliger worden van het klimaat probleem. Hoe langer deze oorlog duurt, hoe grote dat effect wordt. En we zijn toch echt op weg naar de ineenstorting van diverse ecosystemen en een nog veel grotere klimaatverandering dan we nu al zien. Veel van wat me lief is in deze wereld dreigt verloren te gaan.

Voor mezelf is dat misschien nog niet zo’n grote ramp, ik ben al oud en zal dit misschien niet meer in volle omvang meemaken. Maar voor mijn kinderen en kleinkinderen en al hun miljarden leeftijdgenoten ligt dit anders. Ik denk dat als ik geen (klein)kinderen zou hebben dit me evenzeer ter harte zou gaan.

We kunnen natuurlijk niet de hele dag onze aandacht richten op de toestand in de wereld. Dan zouden we depressief of gek worden. Daarom breng ik me de woorden dan Patch Adams, de oprichter van Clini Clowns, weer in herinnering: Laten we iedere dag de pijn en de chaos van de wereld voor enkele momenten tot ons laten doordringen, en de gevoelens die daarbij horen echt op ons laten inwerken. Het helpt daarbij als we onze aandacht kunnen richten op iemand of een groep die daadwerkelijk onder de oorlogen lijdt. Enkele minuten zijn genoeg. En daarna gaan we over tot de orde van de dag: het mooie leven dat er ook is.

*) 1. De Kogi-profetie; 2. een waarschuwing door aliens, buitenaardse wezens die met UFO’s zouden meegekomen zijn; 3. en een waarschuwing door een groep van 1500 CEO’s, zakelijke leiders, politici en experts in 113 landen.

De Koningin

Geef een reactie

In mijn vorige blog heb ik de ontwikkeling van de man beschreven van kind naar volwassenheid, zoals die beschreven is door Jung. Naar aanleiding van die beschrijving is door Jung en zijn leerlingen de ontwikkeling van de vrouw in spiegelbeeld beschreven. Haar ziel wordt dan beschreven als animus, en het is de opgave van de vrouw haar animus te ontwikkelen. Die ziel zou dan haar mannelijke binnenkant zijn.

Deze redenering gaat volgens mijn ervaring en inzicht volstrekt mank. In de eerste plaats is de ziel altijd vrouwelijk, en hoeft de vrouw haar ziel dus niet zo te herkennen en ontwikkelen als een man – Terzijde: het woord ‘animus betekent in het latijn dan ook niet ‘ziel’ maar ‘verstand -. Haar ziel is al vanaf de geboorte volop aanwezig in haar bewustzijn en expressie.

Wat de vrouw echter moet ontwikkelen is niet haar anima, maar haar ‘spiritus’, haar geest. Dan komen naast haar yin-eigenschappen (zoals ontvankelijkheid, wijsheid, intuïtie en zorgzaamheid ) ook haar yang-eigenschappen (wilskracht, agressie, autonomie, besluitvaardigheid en doortastendheid) tot ontwikkeling. Als dat proces in balans met haar anima verloopt dan zie je vrouwelijke leiders naar voren komen die kracht paren aan mildheid. Voorbeelden van dergelijke leiders zijn Gro Harlem Brundtland, Jacinda Ardern, Mette Frederiksen en in ons land: Sigrid Kaag, Femke Halsema en anderen. Zij tonen het leiderschap dat we nodig hebben. Ook de ontwikkeling van de vrouw is in een mythe beschreven: de mythe van Amor en Psyche.

Maar onder invloed van de verharding in de cultuur gaat bij de ontwikkeling van het vrouwelijk leiderschap ook veel mis. Als vrouwen hun aandacht richten op de ontwikkeling van hun kracht en autonomie, maar daarbij hun anima geen ruimte meer geven, dan krijg je leiders die iedere barmhartigheid ontberen. Ik denk daarbij aan iemand als Margaret Thatcher, en in ons land Marjolein Faber, Mona Keijzer en Dilan Yeşilgöz. Dat is het soort leiderschap dat we kunnen missen. Vandaar dat ik mijn voorkeur voor vrouwelijk leiderschap vandaag de dag nuanceer.

Tot zover mijn summiere verhandelingen over mannelijk en vrouwelijk leiderschap. Er is uiteraard veel meer over te zeggen, maar daarvoor biedt een blog onvoldoende ruimte. Maar misschien kunnen deze blogs toch aanzetten tot nadere bespiegelingen, ook over onze eigen ontwikkeling.