Auteursarchief: Erik van Praag

Het leven heiligen?

Heiligheid beoefenen is jezelf-overstijgen: Hoe doen we dit?
(Marcus van Loopik)

Als we het mysterie van het leven in al zijn facetten tot ons laten doordringen dan zal vanzelf de verwondering en het ontzag voor dat ondoorgrondelijk proces in ons ontwaken. Daarom noemen we het leven heilig. Maar wat bedoelen we daarmee?

Van Loopik beschrijft heiligheid (kadosh) en heiliging in de Joodse traditie als apart stellen. Dat wil zeggen: we benoemen als heilig dat wat boven de alledaagse werkelijkheid is verheven. Dat begrip slaat dus op de heiige Ene, en de transcendente wereld.

Maar zo bedoel ik het niet. Heiligheid staat wel in relatie met de transcendente wereld maar komt hier en nu tot realiteit (dat zegt Van Loopik trouwens ook). We noemen een persoon heilig als die een direct contact heeft met het bovenwerkelijke niveau, en in deze wereld zichtbaar wordt door zijn/haar barmhartigheid of geneeskracht, soms ook door het manifesteren van wonderen of door uitzonderlijke (spirituele) moed. Fysieke objecten noemen we heilig als die schoonheid uitstralen: bloemen, bomen , kunst, gebouwen, enz. Steeds is de verbinding met de transcendente werkelijkheid voelbaar, en tegelijkertijd is het verschijnsel concreet waarneembaar.

Zo bezien is het leven als geheel inderdaad heilig te noemen. Waarom is het dan zinvol het alsnog te heiligen? Het is zinvol omdat het voor ons de weg opent naar het leven liefhebben. Een gevolg daarvan is dat we het (in al zijn facetten) willen beschermen. En ook dat we open staan voor de liefde van het leven voor ons (de warmte en energie van de zon, de schoonheid die ons ontroert, streling van een koele bries in de zomer, de aanhankelijkheid van ons huisdier, de liefde van onze partners en familie, de beschikbaarheid van ons voedsel, en zo kan ik doorgaan). Voorts bevordert het heiligen van het leven onze verbinding met de transcendente wereld en ons eenheidsbewustzijn..

We kunnen het leven heiligen door in eerbied het hoofd of de knieën te buigen, door het te verdedigen tegen dat wat het bedreigt, door dankbaar te zijn voor al zijn gaven, door het te zegenen, door het onze beste kwaliteiten ter beschikking te stellen, al dan niet samen met anderen, en door te herstellen wat in het leven beschadigd, verwond is. Heiligen is etymologisch verwant met helen, heel maken, genezen. Onderschat uw geneeskracht niet! We hebben het allemaal in ons (denk maar aan het genezen van onze wondjes of wonden). Ik wens u veel heil, zegen en voorspoed in het komende jaar!

Zoek de Boeddha (met een muts van sneeuw)

Een liefdevol 2026.

Geef een reactie

Want zo de liefde je kroont, zij kruist je ook. En al dient zij tot je groei, zij snoeit je evenzeer.
(Khalil Gibran)

De vorige blogs over morele moed en spirituele durf mondden uit in een oproep tot liefde. Liefde, zonder aanzien des persoons, waartoe zowel het Christendom, als het boeddhisme oproepen (en waarschijnlijk ook de andere grote spirituele systemen) leidt tot eenheidsbewustzijn: het weten dat we allemaal deel uitmaken van een groot onderling verbonden geheel. Het is dat bewustzijn waarin het lot van de wereld besloten ligt. Als niet een aanzienlijk deel van de mensen hiervan is doordrongen loopt het slecht met ons af.

Maar wat is liefde eigenlijk? Dat weten we diepweg allemaal wel, maar het is niet zo makkelijk te omschrijven. In die zin lijkt het op begrippen als ‘leven’, ‘kwaliteit’ en ‘schoonheid’. Ik wou er nu maar niet dieper op ingaan, want ik heb er al vaker over geschreven in mijn boeken en vorige blogs*)

Persoonlijk kan ik wel een aantal personen bedenken tot wie ik absoluut geen liefde voel. Maar de spirituele liefde waarover ik hier spreek dient iedereen in te sluiten. Hoe ontwikkel je die in jezelf? Daar zijn verschillende wegen voor. Ik noem er hier enkele.

De eerste is ontwikkelen van eerbied voor het leven. AL het leven. Dat is de waarde die Albert Schweitzer ons heeft aangedragen, nadat hijzelf door deze waarde overvallen werd toen hij met zijn bootje midden in een kudde nijlpaarden belandde. Als u geen kudde nijlpaarden bij de hand hebt, werkt het ook als u uw volle aandacht richt op een van de wonderen van de natuur: een dier, een bloem, een mensenziel, de sterrenhemel of wat dan ook. Van de eerbied en verwondering die dat oproept komt het gevoel van mysterie, en daaruit vloeit stilte voort. In die stilte kan u ook de liefde van het universum voor u ervaren en dan kan de universele liefde in uzelf opbloeien.

Een tweede weg is de liefdes-meditatie, metta bhawana. U stuurt achtereenvolgens liefdevolle gedachten, zoals waardering, vriendelijkheid, enz, naar uzelf, een geliefde ander, een neutraal persoon, een persoon tegenover wie u vijandig staat en naar iedereen. (zie: https://thebuddhistcentre.com/text/loving-kindness-meditation). Een goede meditatie voor oudejaarsavond of nieuwjaarsdag, onder het nuttigen van een oliebol, alleen of met anderen samen.

Een derde weg is het cultiveren van gedragingen waarin liefde verpakt zit: waardering, hartelijkheid, vriendelijkheid, mededogen en zo meer.

Ziehier enkele mogelijkheden om liefde zonder aanzien des persoons te ontwikkelen. Is dat geen bruikbaar voornemen vroor 2026? Ik wens u een liefdevol 2026 toe.

*) Boeken: Spiritueel leiderschap (pag. 121-123),Op weg naar jezelf. . . een pelgrimsreis in zeven etappes (pag. 85-88). Blogs: 21/8/2017, 3/7/2025, en meer.

We geven niet op.

Geef een reactie

Your darkness is as sacred as your light.
(Caroline Myss)
Wenn ich wüsste, dass morgen der jüngste Tag wäre, würde ich heute noch ein Apfelbäumchen pflanzen.
(toegeschreven aan Maarten Luther)

Ik heb het eerder gezegd: diepgaande spirituele ontwikkeling is niet mogelijk als ze niet uitmondt in handelen. Als u het vorige blog hebt gelezen en het boek van Samsom bent gaan lezen, hebt u de eerste handeling al verricht. Maar wat dan?

Wel de volgende stap is uw leefstijl aan te passen, waar u waarschijnlijk al mee bezig was. Vaak wordt gedacht dat dit weinig zin heeft, want wat u doet heeft wel een effect voor uw eigen voetafdruk, maar is natuurlijk maar een druppel op de gloeiende plaat. Dat is waar als we alleen naar uw voetafdruk kijken, maar onderschat niet wat u uitstraalt door uw gedrag. Het zal sommige mensen aan het denken zetten, anderen zullen er door geraakt worden – bewust of onbewust. De meeste effecten zult u niet waarnemen, maar intussen.

Het belangrijkste is dat u u uw comfortzone verlaat, en naar het gebied gaat van uw ‘growing edge’. In verband met het klimaat betekent het dat u uw mond open doet. Als u overtuigd bent door de analyse van Samsom, of een soortgelijke analyse, laat u dat horen, te pas en te onpas. Figuurlijk gesproken: schreeuw het van de daken. Daarbij is het van belang dat u zowel de nadruk legt op de ernst, het gevaar van de situatie, als op de termijn waarbinnen we nog wat kunnen redden. Daarbij is het wat mij betreft van belang dat u niet vervalt in optimisme of pessimisme. Kies voor realisme. We verkeren in groot gevaar, maar we kunnen de toekomst niet kennen. We weten niet echt hoe het gaat aflopen. Het kan rampzalig zijn, maar het kan ook nog meevallen. Bij realisme hoort dus ook altijd hoop. Overigens pleit ik er niet voor dat u altijd uw opinie van de daken schreeuwt – er is voor alles een optimaal moment en een tijd, maar ik denk ook dat we die momenten moeten creëeren.

En de volgende stap is dat u organisaties die het goede willen voor het klimaat ondersteunt. Dat kan financieel, door lid te worden of door daadwerkelijke actie binnen die organisatie, of naar buiten toe vanuit die organisatie: demonstreren, protesteren, verzet. En bij politieke organisaties: door uw stem uit te brengen. Behalve nuttig kan dat ook heel leuk zijn en bemoedigend: u staat er niet alleen voor.

Maar het belangrijkste is dat u liefde gaat ontwikkelen: voor uzelf, naar anderen toe, en naar de wereld als geheel. Maar als je die liefde nu even niet voelt, wat dan? Daarover volgende week. U kunt er al vast over mediteren en over praten onder de kerstboom. De zonnewende is nu geweest, dus het licht komt sowieso al terug.

Erratum vorige blog: 1945 moet natuurlijk zijn: 2045)

Groene Super Macht.

Geef een reactie

Europa kan 450 miljoen Europeanen en daarna de rest van de wereld op sleep touw nemen. . . .
Het is denkbaar dat we genoeg politieke en maatschappelijke moed verzamelen om de laatste etappe naar een duurzame toekomst af te leggen. . . . Als ware kinderen van Moeder Aarde *)
(Diederik Samsom)

Hoewel de vorige drie blogs nogal confronterend waren ziet het er niet naar uit dat dit geleid heeft tot minder lezers. Naar schatting zijn dat er ongeveer 3000 (ik kan het niet precies vaststellen, omdat de statistiek geen onderscheid maakt tussen spam en serieuze hits). Als u de drie vorige blogs hebt gelezen is het tijd eens even de balans op te maken.

Misschien bent u net u nog net niet begonnen met het ontwikkelen van uw morele moed en spirituele durf, of u bent daar vanuit uw historie al een heel eind mee gevorderd. Hoe dan ook, het is nu tijd voor actie. Het eerste wat ik u dingend aanraad te doen is het boek van Diederik Samsom (Groene Super Macht, 2025) te lezen. Ik verwijs wel vaker naar literatuur, maar zelden op deze manier: sterke aanbeveling. Ik doe dat omdat het een mooi overzicht geeft van het klimaat- en biodiversiteits-probleem waarin we zijn verzeild, maar ook nog enig uitzicht biedt op wat we kunnen doen. Het valt me op dat zowel de meeste burgers als de politici en leidinggevenden uit het bedrijfsleven het probleem totaal onderschatten of grotendeels negeren; soms uit gemakzucht, eigenbelang of streven naar winst, maar vaak uit (onderdrukte?) angst. De ernst van wat ons te wachten staat alsmede de termijn waarop dat gaat gebeuren wordt niet onderkend, laat staan benoemd. Het boek van Samsom vormt daarvoor een goed tegenwicht.

Drie punten uit het boek van Samsom wil ik hier apart benadrukken. Het eerste punt betreft dat hij stelt dat technologische ontwikkelingen ons zullen helpen om een klimaatramp te voorkomen, maar op zichzelf niet voldoende zijn. Er moet ook een radicale sociale-economische verandering plaats vinden. Het gedrag van mensen moet veranderen, maar dat zal alleen maar gebeuren als de transitie die moet plaats vinden rechtvaardig is; als daarbij rekening wordt gehouden met de enorme veranderingen waar de burgers doorheen moeten gaan. Economische krimp is niet nodig, maar een groene groei kan alleen maar plaats vinden onder die voorwaarde.

Het tweede punt is dat er eigenlijk een veel makkelijker weg is te begaan om de ramp te voorkomen dan we nu begaan. Die weg betekent een omslag in het gedrag van zeer veel burgers. Versobering hoeft niet, maar een radicale verandering in levensstijl is wel nodig. De uitgewerkte plannen daarvoor liggen in een la van de Europese commissie (LIFE), maar de confessionele fractie (EVP) in Europa heeft weten te voorkomen dat dit plan zelfs maar in stemming kon worden gebracht. (Terzijde: het feit dat Bontebal zich nu heeft bekeerd tot samenwerking met Ja 21, een partij die klimaatverandering volledig negeert, bewijst weer dat als puntje bij paaltje komt de confessionelen altijd de rechterzijde kiezen als ze de keuze hebben)

Het derde punt. In het algemeen is de informatie die Samsom geeft erg betrouwbaar, maar op het gebied van kernenergie vergist hij zich toch. Hij stelt dat hij uiteindelijk ervan overtuigd is dat kernenergie een rol kan en moet spelen bij de energie-transitie. Dat is onjuist. Veel wetenschappers zijn van mening dat we zonder kernenergie kunnen, en ook moeten. Het is niet veilig genoeg, het duurt te lang voordat het beschikbaar komt (in 2045 als alles meezit, dus juist na de kritieke periode waarin we de transitie moeten maken), het is te duur, het afvalprobleem is niet opgelost, en we worden te afhankelijk van landen die het uranium moeten leveren.

Nu heb ik zo lang uitgeweid over het boek van Samsom, dat ik aan wat we zelf kunnen doen niet ben toegekomen. Daarover dus volgende week.

*)Thea Beckman, Kinderen van Moeder Aarde (jeugdboek)

Je moet maar durven

Geef een reactie

Klimaatverandering is een grote oplichterij zodat veel mensen veel geld kunnen verdienen.
(Donald Trump)

Als u het eens bent met bovenstaand citaat zijn deze blogs niet voor u bedoeld. Maar als u de vorige blogs gelezen hebt en daardoor bezorgd bent geworden als u dat niet al was, dan ga ik gewoon door. Ik heb gezegd dat er onder andere spirituele durf nodig is. Waarom durf, of zelfs lef? Dat werk ik in dit blog verder uit.

Als eerste stap voor de ontwikkeling van het spiritueel bewustzijn dat voor de wereld nodig is dient u u uw geest volkomen leeg te maken. Voor sommige mensen lukt dat alleen met meditatie, vipassana, de weg naar stilte of leegte. Voor andere mensen volstaat het voor zover mogelijk ALLES los te laten wat zich in uw geest bevindt. Alles waaraan of aan wie u gehecht bent, alle meningen, waarnemingen, opinies, normen, waarheden, dingen die u meent te weten of die u zijn aangeleerd. Loslaten is iets anders dan onderdrukken, of in de prullenbak gooien – dat kan trouwens niet eens. Maar het betekent wel: alle zekerheden relativeren, en uw bewustzijnsinhouden ter zijde leggen. Dit proces kan dagen, weken, maanden of jaren duren. Het vraagt een grote discipline, er regelmatig op reflecteren of studeren, en het vraagt durf. Want voor veel mensen is het loslaten van alle zekerheden bedreigend.

Als u op deze wijze beland bent in ‘de wolk van niet weten’ dan kan het zijn dat u benaderd wordt door uw innerlijke gids. (Ter zijde: die gids dient zich soms ook wel spontaan aan.) Die kan aanwijzingen geven over beslissingen die u moet nemen, of dingen die u moet doen of juist laten. Die aanwijzingen kunnen u wel eens helemaal niet uitkomen, of zelfs bedreigend overkomen (bijvoorbeeld: het opgeven van een baan of uw huis of een relatie). Ze niettemin opvolgen vereist in dat geval opnieuw durf. Het is overigens wel belangrijk te onderscheiden tussen de intuïtie van de innerlijke gids, en impulsen vanuit uw eigen verleden. In het eerste geval loont het eigenlijk altijd de aanwijzingen op te volgen – in het tweede geval is dat geen zekerheid. Daarom is het belangrijk tussen impulsen en intuïtie te onderscheiden. Daarvoor is uw gevoel leidend; echte intuïtie gaat altijd gepaard met een gevoel van innerlijke autoriteit.

Als u zover gekomen bent in uw geestelijke en spirituele ontwikkeling zult u zich anders gaan manifesteren in de wereld. Dat vraagt opnieuw durf, want behalve instemming en waardering zult u weerstand oproepen. Want mensen hechten aan hun comfort zone (hun wereld zoals ze die gecreëerd hebben en waarin ze risico hebben uitgesloten), en door u dreigen ze daar buiten te geraken (het gebied van de growing edge). Vele mystici in het verleden hebben die weerstand ervaren. U zult niet meteen gekruisigd worden of op de brandstapel belanden, maar u kunt wel in conflict komen. Volgende week ga ik daar dieper op in.

Zen-meditatie landschap. Rustgevende en spirituele natuurlijke omgeving. Steenbalans. — Een Zen tuin

Morele moed en spirituele durf*).

Geef een reactie

There is a crack in everything – that’s how the light gets in
Leonard Cohen – Anthem**)

Vorige week schreef ik over het einde van deze tijd. Hoe kunnen we voorkomen dat dit uitloopt op een catastrofe? Hoe kunnen we bevorderen en dat dit einde het begin is van een nieuwe kans? Daarover zei ik vorige week dat daarvoor morele moed en spirituele durf nodig is.

In ons allemaal leeft de kiem van morele moed. Hoe kunnen we die kiem tot wasdom laten komen? Die weg begint met zelfreflectie. Met name is het van belang dat we naast onze zelf-waardering ook onze destructieve en kwaadaardige neigingen onder ogen zien. Laten we maar eens terug kijken op ons leven en zien hoe, soms op subtiele wijze, deze neigingen in ons dagelijks gedrag een rol spelen. Als we zodoende, na een grondige inspectie en zelf-analyse, daar enig zicht op hebben gekregen, dienen we onszelf daar niet mee om de oren te slaan, maar dit te zien als een schaduw in onszelf, die we voorlopig eens even terzijde moeten stellen.
Daarna dienen we de blik naar buiten te richten, en met name op de pijn in de wereld die bestaat naast de schoonheid. Die pijn kunnen we zien op individueel niveau, bij onze naasten, familie, vrienden en collega’s (ziekte, verlies, verdriet, depressie), maar ook in de wereld als geheel. We hoeven alleen maar te denken aan Gaza, Israel, Oekraïne, Rusland, Soedan, Syrië, Georgië en zo meer, en de situaties aldaar tot ons door te laten dringen. Dat kunnen noch moeten we niet de hele dag doen, maar er regelmatig een moment bij stil staan tot we de pijn zelf voelen is niet verkeerd. Zo ontwikkelen we compassie: mede-lijden.
Als we door zelf-reflectie en deze momenten van bezinning tot een dieper bewustzijn zijn gekomen dan zal vanzelf de moed ontwaken. Dan zullen we die tot uiting laten komen in wat de Boeddha het juiste spreken, het juiste handelen en het juiste werken noemt: stappen van het achtvoudig pad. Dan zullen we ons niet laten weerhouden door tegenkrachten. En dragen zodoende bij aan een betere wereld. Alle beetjes helpen.

Dark night of the soul – er zijn altijd lichtpuntjes

Als u door deze exercities af en toe de moed verliest – merk op hoe moed eigenlijk twee betekenissen heeft – dan is het goed u te richten op schoonheid in kunst of natuur. Ikzelf heb veel gehad aan muziek: Schubert: Nocturne (opus 148), Arvo Pärt: Spiegel im Spiegel, Morningsside van Neil Diamond (allemaal op youtube te vinden). En realiseer je dat in alles een barst zit – dat is hoe het licht kan binnendringen.
Volgende week ga ik in op spirituele durf.

*) Titel ontleend aan het boek met deze titel met door van Bas van den Berg vertaalde essays van Abraham Joshua Heschel (Volzin, 2025)

**) https://www.youtube.com/watch?v=c8-BT6y_wYg

Op weg naar het einde

Geef een reactie

Wij hebben nog twee decennia
(Diederik Samsom in De Groene Supermacht, 2025)

Alles in de fysieke wereld is vergankelijk. Bloemen verwelken, bomen sterven ( soms na duizenden jaren), steden worden ruïnes, beschavingen vergaan, en ook wij gaan allemaal dood. Dat is een bemoedigende gedachte als wij bedenken dat de huidige ellende in deze wereld ook allemaal voorbij zal gaan: de oorlogen, de onderdrukking, de honger, de dominantie van eigenbelang en het streven naar macht en winst, en zo meer. De vraag is alleen, wat komt daarna: zal het eindigen in ons aller ondergang, of zal er een zon opgaan in een nieuwe, stralende wereld waarin solidariteit en samenwerking de leidende principes zijn.

Volgens Diederik Samson, die als kabinetschef van Frans Timmermans een sleutelrol vervulde bij het tot stand komen van de Green Deal in Europa (2019), zijn beide uitkomsten mogelijk. In zijn boek (zie hierboven) stelt hij dat een positieve uitkomst waarschijnlijk is, als Europa (de EU) daarbij in de wereld het voortouw blijft nemen. Een voorwaarde daarvoor is dat de regeringen van Europese landen hun regionale belangen ondergeschikt maken aan het algemeen belang, het belang van de wereld als geheel. Samson is daar optimistisch over. Hij stelt overigens dat we nog twee decennia hebben om een alles vernietigende klimaatramp af te wenden.

Het is niet zo dat Samson een naïeve optimist is. Hij is zich terdege bewust van de struikelblokken die er op de weg liggen. Maar hij heeft er vertrouwen in dat de Europese leiders, en in hun voetspoor de andere leiders ter wereld, tijdig bij zinnen komen, misschien onder invloed van lokale klimaatrampen en onder druk van onderaf. Ik deel zijn optimisme niet. Ik noem mezelf eerder een realist. Een goede afloop zou kunnen, maar het kan ook misgaan. Zie bijvoorbeeld hoe in 2025 de Geen Deal in Europa wordt afgezwakt, en hoe bijvoorbeeld in onze verkiezingscampagne het klimaat geen enkele rol speelde. Ik ben in dit verband benieuwd wat de voornemens zullen zijn van het nieuwe, waarschijnlijk rechtse kabinet (als Yesilgöz voet bij stuk houdt).

Ik woonde vandaag een conferentie bij van de Stichting Pardes met als thema: het heiligen van het leven. Centraal stond daar het werk van Abraham Joshua Heschel, die steeds op zoek was naar hoe je in het leven van waarde kunt zijn. Bas van den Berg heeft een aantal essays van hem vertaald in Morele moed en spirituele durf (Volzin, 2025*), waarin hij dat werk van Heschel toegankelijker maakt. (Dat boek werd op de conferentie te koop aangeboden). Het voert voor dit blog te ver om daar nu op in te gaan, maar ik zal er zeker op terug komen. Voor nu besluit ik met de conclusie dat morele moed en spirituele durf het enige is wat wij kunnen ontwikkelen, om een noodlottig einde van deze tijd te voorkomen.

*) https://www.google.com/search?client=safari&rls=en&q=Morele+moed+en+spirituele+durf&ie=UTF-8&oe=UTF-8)

Omslag van Marcus van Loopik

Het fascisme is onder ons, deel II

Geef een reactie

Vorige week eindigde ik mijn blog met de conclusie dat het fascisme al onder ons is. Is u dat met me eens? Om tot een eigen oordeel hierover te komen moet u niet alleen kijken naar de door mij genoemde ‘leiders’ en bekende personen, maar ook naar diegenen die een aantal van de instrumenten die fascisten hanteren ook gebruiken. Zoals bijvoorbeeld NRC-verslaggever Hugo Logtenberg , die Wijers onterecht ervan beschuldigde dat hij Yesilgöz een leugenaar had genoemd. Toen hij zijn vergissing bemerkte heeft hij dat niet publiekelijk herroepen, maar geciteerd uit een privé- appje van Wijers, waarin deze Yesilgöz een feeks had genoemd. ’s Avonds zat hij apentrots om wat hij gedaan had bij Café Kockelmann van WNL, en later bij Met het Oog op Morgen.*). (Een slechte beurt voor NRC- ik had dat van een journalist van die krant niet verwacht). Als u dit gedrag van Logtenberg afzet tegen de criteria van het fascisme die ik in het vorige blog genoemd heb dan realiseert u zich dat hij aan een aantal van die criteria voldoet. Ik noem dit fascisme light of fascistoïde. DIt is maar één voorbeeld. U kunt dit voorbeeld moeiteloos uitbreiden met andere; bijvoorbeeld Yesilgöz, die inderdaad niet in haar eerste leugentje gestikt is, of Eerdmans. Tijdens de verkiezingscampagne heeft Jetten overigens zijn voorkeur uitgesproken om met deze laatsten te regeren – al is hij daar later op teruggekomen. Ja, het fascisme is echt onder ons.

Wat kunnen wij daartegen doen? Één: ons grondig op de hoogte stellen. Zien op welke wijze en waar het allemaal speelt. Ons verdiepen in wat het zou betekenen als het fascisme echt de mainstream zou worden. Een goede methode is om na te gaan wat Trump al allemaal met actieve en passieve instemming van de meerderheid der Amerikanen nu al heeft uitgehaald. Twee: als we zodoende wijzer zijn geworden: in woord en geschrift kond doen van onze verworven inzichten. Het figuurlijk van de daken schreeuwen. Denk in dit verband ook aan het middel van de ingezonden brieven. Drie: signaleren, kritiseren, protesteren, verzet, demonstreren, als de gelegenheid zich voordoet. Vier: een visie ontwikkelen van de samenleving die ons als ideaal voor ogen staat. Een samenleving in vrede en harrmonie. Een democratische, rechtvaardige en waarheidslievende samenleving. En ons die samenleving concreet in beelden voor ogen halen. En dan die visie vervolgens uitstralen. Mijn eigen visie kunt u vinden in De Aarde heeft koorts en Voor niets gaat de zon op.

Utopia van Thomas More:

*) Ontleend aan een column van Jamal Quariachi in Trouw, d.d 18 november j.l.

Het fascisme is onder ons.

Geef een reactie

Het is gebeurd dus het kan weer gebeuren. Dat is de kern van wat we te zeggen hebben.
(Primo Levi, Auschwitz overlende, geciteerd door Rosan Smits*)

Als we het over fascisme hebben, en we willen inschatten of Trump, Netanyahu, Wilders, Orban, Giorgia Meloni, Marine LePen, Alice Weidel, Nigel Farage ‘eigenlijk’ fascistisch zijn maken we de fout dat af te meten aan het fascisme van Hitler en Mussolini in de dertiger jaren. Maar het fascisme vertoont zich nu in een andere gedaante. Als we willen beoordelen wie fascisten zijn is het verstandig allereerst te kijken naar de ontwikkelingsstadia van het fascisme, zoals beschreven door Robert Paxton**):

Er is al een voedingsbodem in de samenleving: onvrede, crisis. Dan ontstaat er een organisatie: een partij of beweging die zich verzamelt rond een leider. Vervolgens krijgt die beweging macht door deel te nemen aan de regering en probeert dan alle controlerende machten uit te schakelen. Als dat lukt neemt deze groepering de totale macht over (NB: daar hoeft de beweging/partij geen absolute meerderheid in het parlement voor te hebben).

Nog duidelijker is het om te kijken naar de instrumenten die het fascisme hanteert om het volk te mobiliseren: idealisering van het verleden, extreem nationalisme, streven naar een totalitaire staat, propaganda, ondermijning van onafhankelijke denkers (journalisten, wetenschappers, kunstenaars, activisten), leugens, complotdenken, racisme, slachtofferdenken, aanvallen op de rechtstaat. Voor een overzicht zie men het in de voetnoot genoemde boekje van Rosan Smits. Sommige van deze instrumenten worden ook door rechtse groepen gehanteerd die je nog niet fascistisch kan noemen, maar kenmerkend voor het fascisme is dat het ze vrijwel allemaal tegelijkertijd hanteert. Volgens deze criteria zij alle hierboven genoemde leiders als fascistisch te kenschetsen. Het fascisme is dus al onder ons, mede omdat het vaak gedeeltelijk omarmd wordt door zogenaamde middenpartijen.

Waarom is dat zo gevaarlijk? Het is zo gevaarlijk niet alleen omdat het onze vrijheid wegneemt en ons onderdrukt, en rücksichtlos mensen opoffert. Maar het is ook zo bedreigend omdat het de grote problemen van deze tijd niet aanpakt, laat staan oplost. Het koerst doelbewust af op de vernietiging van de wereld zoals wij die kennen. In de chaos die dusdoende ontstaat kunnen ze het gemakkelijker voor het zeggen krijgen. In het volgende blog ga ik in op de vraag: kunnen we hier wat aan doen, willen hier tegen strijden, en zo ja, hoe kunnen we dat doen met enige kans op resultaat.

Demonstratie in Londen, 25 October 2025: “Reclaim London from the Islamists”.

*) Rosan Smits, Dit is fascisme, De Correspondent, 2025. Zeer aanbevolen; geeft een uitgebreide analyse, meer uitgebreid dan ik in dit blog kan doen. Dit blog is mede op haar boekje gebaseerd.
Primo Levi, Is dit een mens? 1947
**)Robert O. Paxton, The Anatomy of Fascism, 2005

Durft de VVD een derde kabinetscrisis onder haar verantwoordelijkheid aan?

Geef een reactie

Iedere keer dat Yesilgoz naar de formatietafel komt, zit Joost Eerdmans op haar bagagedrager.
(Hoofdredactie Trouw, commentaar 3 november j.l.*)

In mijn vorige blog heb ik gesteld dat een logische consequentie van de verkiezingsuitslag een rechts kabinet is. Maar ik was iets te haastig – ik ging uit van de prognose, en de definitieve uitslag blijkt iets anders te zijn. Een rechts kabinet van VVD, Ja21, D66 en CDA beschikt maar over maar 75 zetels in de tweede kamer. Dat is precies de helft. Bovendien moet ik nog zien dat D66 met Ja21 overeenstemming kan bereiken over heikele kwesties als klimaat, stikstof, Europa en migratie. (Tenzij D66 zijn principes verkwanselt om maar tot resultaten te komen. Dat mag ik toch niet hopen, maar onmogelijk lijkt het me niet).) Als die formatie toch geprobeerd wordt, maar mislukt, dan komt GLPvdA in beeld. Maar daar wil Yesilgoz niet mee in zee. Als ze dat volhoudt beschikken de resterende drie partijen slechts over 64 zetels. Dan is alleen een minderheidskabinet mogelijk met gedoogsteun van tenminste vijf partijtjes. Tja. . .

Jetten heeft campagne gevoerd met de ambitie voor een stabiel kabinet. Dat heeft hem veel zetels opgeleverd, onder meer ten koste van GLPvdA, maar daarmee heeft hij zijn eigen ambitie bijna onmogelijk gemaakt, mede dankzij de tegenwerking van de VVD. Het ziet er niet naar uit dat de grote vraagstukken waar we als land voor staan op korte termijn door de politiek bevredigend worden opgelost. We zullen zien, maar ik ben niet optimistisch.

Dat zet ons als burgers voor een probleem. Als het niet mogelijk blijkt om middels politieke activiteit op korte termijn een bijdrage te leveren aan een betere samenleving, wat kunnen we dan nog wel doen? Ik geloof dat zelfontwikkeling verloopt langs vier wegen: de weg naar binnen, de weg naar de ander(en), de weg naar boven (de transcendente wereld) en de weg van actie. Maar die actie zal wat mij betreft dus voorlopig geen politieke actie zijn. Dan bijven maar enkele mogelijkheden over: vrijwiligerswerk, ons publiekelijk uiten (zoals ik doe met deze blogs), je verzetten en demonstreren, je leefstijl aanpassen, enz., door uzelf in te vullen. In mijn blogs zal ik de komende tijd misschien wat minder aandacht aan de politieke situatie besteden.

*) Dit blog is op dat commentaar geïnspireerd.