Maandelijks archief: oktober 2026

Tussen autonomie en ubuntu

Gehechtheid is de grote spinster van illusies;
de werkelijkheid kan slechts gevonden worden door wie onthecht is.
(Simone Weil, mystica)

Bijna alle spirituele en religieuze tradities stellen dat onthechting een doel is waarnaar we moeten streven als we persoonlijk en spiritueel willen groeien. Ook wordt gezegd dat gehechtheid aan personen of andere levende wezens de onbaatzuchtige liefde voor hen in de weg staat. Ik vraag het me af.

Ik ben bij mezelf eens mijn hechtingen nagegaan. Bovenaan het lijstje – de lijst! – staat Anne, mijn vrouw. Dan volgen mijn kinderen en kleinkinderen en hun partners. Een aantal vrienden. Mijn poes Tommie. Mijn huis, mijn buurt, mijn loge. De natuur. Mijn gewoonten. Sommige van mijn spullen. Enkele kledingstukken. Mijn bezoek aan concerten. Uitjes, vakantietrips. De lijst is schier eindeloos. En wat de personen betreft, staat die gehechtheid nu mijn liefde in de weg? En kan ik de wekelijkheid door die gehechtheid niet vinden? Dat is niet waarvan ik me bewust ben.

Toch begrijp ik wel iets van de spirituele stelling over dat we moeten loslaten. Ik heb in mijn werk, maar ook bij mezelf, wel situaties aangetroffen waarin gehechtheid aan iemand of iets een blokkade vormde voor beweging en groei (dat geldt ook voor sommige organisaties, zoals verenigingen, politieke partijen en bedrijven, die vaak gehecht zijn aan de traditie: “zo hebben we het altijd gedaan”). Zo is het voor ouders bijvoorbeeld moeilijk om geleidelijk aan hun kinderen los te laten, tot schade voor henzelf, de kinderen of de relatie. En gehechtheid aan een huis kan er toe leiden dat je niet verhuist, terwijl dat voor je ontwikkeling of je comfort toch aanzienlijk beter zou zijn. Of de gehechtheid aan comfort verhindert je risico’s in je leven aan te gaan en avontuurlijke dingen te ondernemen. Deze lijst is eindeloos uit te breiden. Zo kan gehechtheid ook leiden tot afhankelijkheid en onvrijheid, verlies van openheid van geest (door gehechtheid aan meningen of dogma’s) en tot het verloren gaan van je autonomie. Ik vraag mezelf bij voorbeeld af: hoe autonoom ben ik nu werkelijk? Ik heb mezelf altijd gezien als een redelijk autonoom persoon – maar realiseer me nu dat ik door talloze draden aan mijn buitenwereld gebonden ben.

Voorwaarden voor spirituele groei, de reis naar het Licht, zijn mijns inziens naast onthechtheid: liefde, geloof, barmhartigheid, openheid van geest, onafhankelijkheid, eenheidsbewustzijn en eerbied voor het leven. Er bestaat een zekere spanning tussen autonomie enerzijds en ‘ubuntu’ – ik besta alleen in relatie met anderen – anderzijds. Het bewust leren leven met deze onderling verbonden tegenstelling (een antinomie) vormt volgens mij een vruchtbare grond voor persoonlijke en spirituele groei.

Wat is wijsheid?

Geef een reactie

Twijfel is het begin van wijsheid.
Aristoteles

Toen ik jong was had ik nooit de ambitie om rijk of bekend te worden. Maar onder mijn meer concrete ambities lag wel een vaag verlangen om wijs te worden, zeker aan het eind van mijn leven. En in die laatste fase ben ik nu aangeland. En is mijn verlangen bevredigd? Ben ik wijs geworden? Ik denk dat echt wijze mensen zich dat niet afvragen, dus is het stellen van deze vraag al een zeker antwoord.

Maar wat is wijsheid eigenlijk? Om daar achter te komen heb ik eerst eens gekeken naar wie ik wijze mensen acht uit ons verleden. In de historie van de menselijke beschaving komen dan enkele namen naar voren: Boeddha, Socrates, Pythagoras, Descartes, Erasmus, Spinoza, Paus Leo XIV. In het Nederland van nu denk ik aan iemand als Tjeenk Willink. Ook de drie vrouwelijke burgemeesters van drie van de vier grootste steden van ons land dicht ik een zekere wijsheid toe. En op persoonlijk vlak ben ik enkele mensen tegen gekomen die ik als wijs beschouw.

Uit dit onderzoek komen enkele eigenschappen van wijze mensen naar voren:
– ze hebben leren leven met open vragen over de zin van dit leven en ons bestaan
– ze staan in contact met en accepteren het mysterie van het leven
– zij zijn zich er van bewust dat alles met alles samenhangt, ze leven in eenheidsbewustzijn
– ze zien de problemen van de wereld onder ogen zonder hiervan van hun stuk te raken
– tegelijkertijd leven ze in een kalm soort vreugde en genieten van de schoonheid die er ook is.

We zien hieruit dat wijsheid iets anders is dan levenservaring, al kan die ook bijdragen tot een zekere levenswijsheid. De tegenstelling van wijsheid is niet dwaasheid *), maar domheid. Niet in de zin van een laag IQ, maar in de zin van oppervlakkigheid. Zo gedefinieerd is een van de zorgelijke verschijnselen van deze tijd dat we bij onze leiders in de politiek en het bedrijfsleven zo weinig wijsheid en zoveel domheid zien. Wat in ons land daarvan de gevolgen zijn is te zien aan alle problemen waar dit land voor staat, en die voor een groot deel te wijten zijn aan het falen van de politiek en het bedrijfsleven in de afgelopen decennia. Overigens speelt dat niet alleen in ons land, maar ook elders in Europa, Amerika en de rest van de wereld. Canada vormt daarop een bemoedigende uitzondering en laat zien dat het ook anders kan.

Omdat onze leiders het laten afweten, is het van belang dat we elk onze persoonlijke wijsheid ontwikkelen. Wat er gebeurt als we dat niet doen zien we heden ten dage onder andere in Frankrijk, Duitsland en Italië. Dan neemt in de samenleving de domheid de overhand, en kan de overheid niet meer op verstandige wijze gecorrigeerd worden.

En hoe ontwikkelen we onze eigen wijsheid? Door te werken aan de hierboven genoemde eigenschappen. Ikzelf streef daar ook naar. Dat voelt als een goed tegengif tegen de machteloosheid en de somberheid waartoe veel in de wereld soms aanleiding geeft, en het bevordert mijn veerkracht. Ik kan het iedereen aanraden.

*) Dwaasheid heeft in het Nederlands verschillende betekenissen. Als we ons laten inspireren door de 0-kaart van de grote arcana in de tarot (de dwaas) dan komt het overeen met onschuld, leegte en de stilte voorafgaand aan de reis van de held, die we in enigerlei vorm allemaal in ons leven moeten afleggen. In de Zen-literatuur is Daegu Ryokan (Grote Dwaas) bekend, die na zijn verlichting besloot geen leerlingen aan te nemen maar als een kluizenaar in eenzaamheid te leven. Hij raakte nooit zijn onschuld en zijn warme hart kwijt.

Een open geest

Geef een reactie

Vraag je af wat er voor zorgt dat het universum bestaat. Wees nieuwsgierig.
Stephen Hawking

Twee weken geleden eindigde ik mijn blog met de mededeling dat er sinds ik verkeer in de wolk van niet weten nog een derde onbeantwoordbare vraag (weer) in me opgekomen is, en wel deze:
waartoe is dit heelal geschapen?

Deze wereld bevat naast heel veel schoons ook een onvoorstelbare reeks ellende. Er wordt wel gezegd, bijvoorbeeld door Kant: deze wereld is een wereld van antinomieën (onderling verbonden tegenstellingen). Dat is dus ook de enige conditie waaronder we de dingen kunnen waarnemen. Als er niet af en toe duisternis was zouden we het licht niet als zodanig kunnen onderscheiden. En er is geen liefde zonder vrees, angst of haat. Maar dat leidt weer tot de vraag: waarom is deze wereld geschapen? Is alle ellende, pijn en verdriet nodig om schoonheid, vreugde en liefde te ervaren?

Er bestaan evenzovele scheppingsverhalen als er culturen (hebben) bestaan. Het is voor mij onmogelijk om al deze scheppingsverhalen te overzien. Ik kan er wel een paar dingen over zeggen. In sommige verhalen is het niet duidelijk of het over de schepping van de aarde of over de schepping van het heelal gaat. Ook is in sommige verhalen niet duidelijk hoe lang geleden de schepping heeft plaats gevonden. In de natuurwetenschappen bestaat daar wel enige duidelijkheid over: het heelal is ongeveer 14 miljard jaar geleden ontstaan, en de aarde ongeveer 4,5 miljard jaar geleden. Maar over de oorzaak van de schepping is niets bekend, laat staan over het doel ervan. Vele debatten zijn gevoerd over of de schepping überhaupt doelmatig is ingericht, of dat ze geen doel heeft (metafysisch naturalisme). Persoonlijk hel ik over naar de eerste mogelijkheid, maar dat is een vermoeden. Weten doe ik het niet – daar gaat deze vraag juist over. Motivaties die in de westerse tradities aan God worden toegeschreven bevredigen me niet – ze zijn me te anthropomorf. De oorsprong gaat wat mij betreft de menselijke maat te boven. De vraag waarmee dit blog begon blijft dus onbeantwoord.

Hiermee ben ik voorlopig aan het eind gekomen van mijn beschouwing over onbeantwoordbare vragen. Deze overdenkingen hebben er toe bijgedragen mijn geest open en flexibel te houden, en eerbied te hebben voor het mysterie dat aan dit leven ten grondslag ligt. Het heeft me geholpen om niet te stellig over van alles een oordeel of een mening te hebben.

Wat is de vraag?

Geef een reactie

Vlak voor Gertrude Stein stierf, vroeg ze ‘Wat is het antwoord?’ Er kwam geen antwoord. Ze lachte en zei: ‘In dat geval, wat is de vraag?’ Toen stierf ze.

Een vraag die ik haar aangereikt zou hebben (als ik daar tijdig aan gedacht zou hebben) is:
Wanneer het Vele tot Éen is herleid, waartoe herleidt men dan het Ene?
Zen- koan

Na de relatieve rust van het ‘niet weten’ (zie mijn blog van twee weken geleden) komen nieuwe onderzoeksvragen op – vragen waarop geen antwoord mogelijk is. Een van die vragen is ‘Waar komt de Oorsprong van alles vandaan?’ Daarop zijn twee antwoorden mogelijk:
– de Oorsprong komt uit het niets,
– de Oorsprong is er altijd al geweest.
Deze antwoorden kunnen door ons verstand niet bevat of begrepen worden. Ze verwijzen naar het mysterie, het enigma dat aan ons bestaan ten grondslag ligt. Zou de Oorsprong namelijk uit Iets voorkomen, dan was de Oorsprong niet de Oorsprong maar dan zou dat Iets de Oorsprong zijn – en dan zou de vraag opnieuw rijzen.

Een tweede vraag die ik niet kan beantwoorden betreft openbaringen. Ikzelf heb in de loop van mijn leven verschillende openbaringen gehad. Het verschil tussen openbaringen en ‘gewone’ invallen is dat openbaringen komen met een gevoel van onaantastbare waarheid of autoriteit. Enkele leken direct van de Oorsprong afkomstig. (Christenen zouden spreken van de Heilige Geest,of de Goddelijke inwoning. Urantia spreekt van de ‘thought adjuster‘). Andere gaven me het gevoel dat ik geleid en gedragen wordt (door mijn bescherm engel of spirituele gids?), en beïnvloedden de keuzen en beslissingen in mijn leven – met zeer heilzame gevolgen. Een speciale categorie waren intuïties bij mijn werk als therapeut, bedrijfs-adviseur en coach. Er vielen dan wijze woorden uit mijn mond die van wezenlijke betekenis waren voor de ander, woorden waarvan ik niet wist waar ik ze vandaan haalde. (bij het faciliteren van het transformatiespel leken die afkomstig van de ‘engel’ van het spel). Al deze openbaringen en intuïties vallen me spontaan is als bewuste gedachten (in een enkel geval via mijn computer*). Ze roepen voor mij de vraag op naar de bron ervan – en dat is eveneens een onbeantwoorde vraag. En of ik daar ooit antwoord op zal krijgen? Ik betwijfel het. Ook dit blijft een mysterie.

Een derde onbeantwoorde vraag komt in mijn blog over twee weken aan de orde.

*)Dat is niets minder dan een wonder, door mij uitvoerig beschreven in Spiritueel leiderschap), pagina 100.

Volgende week geen blog (ik ben weg op een stedentripje naar München)