Twijfel is het begin van wijsheid.
Aristoteles

Toen ik jong was had ik nooit de ambitie om rijk of bekend te worden. Maar onder mijn meer concrete ambities lag wel een vaag verlangen om wijs te worden, zeker aan het eind van mijn leven. En in die laatste fase ben ik nu aangeland. En is mijn verlangen bevredigd? Ben ik wijs geworden? Ik denk dat echt wijze mensen zich dat niet afvragen, dus is het stellen van deze vraag al een zeker antwoord.

Maar wat is wijsheid eigenlijk? Om daar achter te komen heb ik eerst eens gekeken naar wie ik wijze mensen acht uit ons verleden. In de historie van de menselijke beschaving komen dan enkele namen naar voren: Boeddha, Socrates, Pythagoras, Descartes, Erasmus, Spinoza, Paus Leo XIV. In het Nederland van nu denk ik aan iemand als Tjeenk Willink. Ook de drie vrouwelijke burgemeesters van drie van de vier grootste steden van ons land dicht ik een zekere wijsheid toe. En op persoonlijk vlak ben ik enkele mensen tegen gekomen die ik als wijs beschouw.

Uit dit onderzoek komen enkele eigenschappen van wijze mensen naar voren:
– ze hebben leren leven met open vragen over de zin van dit leven en ons bestaan
– ze staan in contact met en accepteren het mysterie van het leven
– zij zijn zich er van bewust dat alles met alles samenhangt, ze leven in eenheidsbewustzijn
– ze zien de problemen van de wereld onder ogen zonder hiervan van hun stuk te raken
– tegelijkertijd leven ze in een kalm soort vreugde en genieten van de schoonheid die er ook is.

We zien hieruit dat wijsheid iets anders is dan levenservaring, al kan die ook bijdragen tot een zekere levenswijsheid. De tegenstelling van wijsheid is niet dwaasheid *), maar domheid. Niet in de zin van een laag IQ, maar in de zin van oppervlakkigheid. Zo gedefinieerd is een van de zorgelijke verschijnselen van deze tijd dat we bij onze leiders in de politiek en het bedrijfsleven zo weinig wijsheid en zoveel domheid zien. Wat in ons land daarvan de gevolgen zijn is te zien aan alle problemen waar dit land voor staat, en die voor een groot deel te wijten zijn aan het falen van de politiek en het bedrijfsleven in de afgelopen decennia. Overigens speelt dat niet alleen in ons land, maar ook elders in Europa, Amerika en de rest van de wereld. Canada vormt daarop een bemoedigende uitzondering en laat zien dat het ook anders kan.

Omdat onze leiders het laten afweten, is het van belang dat we elk onze persoonlijke wijsheid ontwikkelen. Wat er gebeurt als we dat niet doen zien we heden ten dage onder andere in Frankrijk, Duitsland en Italië. Dan neemt in de samenleving de domheid de overhand, en kan de overheid niet meer op verstandige wijze gecorrigeerd worden.

En hoe ontwikkelen we onze eigen wijsheid? Door te werken aan de hierboven genoemde eigenschappen. Ikzelf streef daar ook naar. Dat voelt als een goed tegengif tegen de machteloosheid en de somberheid waartoe veel in de wereld soms aanleiding geeft, en het bevordert mijn veerkracht. Ik kan het iedereen aanraden.

.

*) Dwaasheid heeft in het Nederlands verschillende betekenissen. Als we ons laten inspireren door de 0-kaart van de grote arcana in de tarot (de dwaas) dan komt het overeen met onschuld, leegte en de stilte voorafgaand aan de reis van de held, die we in enigerlei vorm allemaal in ons leven moeten afleggen. In de Zen-literatuur is Daegu Ryokan (Grote Dwaas) bekend, die na zijn verlichting besloot geen leerlingen aan te nemen maar als een kluizenaar in eenzaamheid te leven. Hij raakte nooit zijn onschuld en zijn warme hart kwijt.